Đèn hắt trần (cove lighting) là dải LED giấu trong hốc thạch cao, chiếu ngược lên trần hoặc hắt vào tường. Đèn cho ánh sáng gián tiếp dịu, làm trần trông cao hơn và gần như không gây chói. Nhưng đây cũng là hạng mục dễ hỏng nhất: trần lộ từng chấm sáng, cuối dải tối hơn đầu dải, keo bong sau vài tháng nóng ẩm. Bài này tổng hợp tài liệu kỹ thuật của ams OSRAM, LEDVANCE, Signify (Philips Hue) và RS Components để bạn làm đúng ngay từ đầu.
Phần cơ bản về 12V hay 24V và LED dưới tủ bếp đã có ở bài Đèn ray nam châm 48V và đèn LED tủ bếp. Bài này tập trung vào đường LED dài trên trần.
Dải LED SMD đổi màu gắn trên tường, không có máng và tấm tán quang: mắt thấy rõ từng chấm sáng. Ảnh: Maksym Kozlenko, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Các loại LED dây: SMD và COB
SMD là loại chip LED dán bề mặt, đặt cách nhau đều trên bảng mạch mềm. Mật độ ghi theo số LED trên mỗi mét. Mật độ càng thấp thì khoảng cách giữa các chấm càng lớn, và càng khó che chấm khi dùng máng nông.
COB (chip on board) xếp rất nhiều chip nhỏ sát nhau rồi phủ một lớp phosphor liên tục. Theo tài liệu của LEDVANCE, nhờ vậy dải COB tạo thành một đường sáng liền mạch, không thấy chấm. Ví dụ, dòng COB-1000 của hãng có:
- quang thông 1.000 lm/m,
- chỉ số hoàn màu CRI > 90,
- điện áp 24V,
- đoạn cắt nhỏ nhất 62,5 mm.
Để so sánh, dải SMD LINEARlight Flex của OSRAM có đoạn cắt nhỏ nhất là 75 mm, gồm 6 cụm LED. Bạn chỉ được cắt ở vạch đánh dấu, nên chiều dài hốc trần nên tính theo bội số của đoạn cắt. Cấu tạo chip SMD và COB được giải thích kỹ ở bài Chip LED: SMD, COB, CSP.
Dải LED COB cho đường sáng liền, không lộ chấm, kể cả khi nhìn trực tiếp. Ảnh: Mike.Hjorth.Andersen, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Vì sao cuối dải bị tối: sụt áp và chiều dài cấp nguồn
Dòng điện đi qua đồng mỏng trên bảng mạch sẽ mất dần điện áp. Đoạn càng xa điểm cấp nguồn thì càng tối hơn, có khi còn lệch màu. Vì vậy mỗi dải đều có chiều dài tối đa cho một điểm cấp nguồn:
- Dải tán quang LINEARlight Flex Diffuse 400 của OSRAM (24V): tối đa 6 m mỗi điểm cấp nguồn. Riêng loại màu xanh lá chỉ được 4 m. Hãng cảnh báo chạy dài hơn sẽ làm giảm chất lượng ánh sáng.
- Dải công suất cao trong cùng hệ OSRAM thì đoạn tối đa ngắn hơn nhiều (số liệu cụ thể có ở bài 13).
- LEDVANCE ghi rõ chiều dài tối đa phụ thuộc vào từng ứng dụng và dây cấp nguồn, và khuyên dùng công cụ cấu hình trực tuyến của hãng để tính số điểm cấp nguồn.
Cách cấp nguồn đúng cho đường hắt trần dài:
- Chia đường dài thành nhiều đoạn, mỗi đoạn không quá chiều dài tối đa của mã dải đang dùng.
- Kéo dây riêng từ bộ nguồn tới từng đoạn (đấu song song). Sơ đồ của OSRAM thể hiện đúng cách này: mỗi nhánh không vượt chiều dài cho phép của dải, và tổng chiều dài các nhánh không vượt khả năng của bộ nguồn. OSRAM không khuyến nghị nối tiếp các đoạn, vì sụt áp không đều có thể gây quá tải và hỏng module.
- Cấp nguồn ở giữa đoạn khi cần: hệ Diffuse 400 có sẵn phụ kiện "middle power feeder" để đưa điện vào giữa dải thay vì chỉ ở một đầu.
- Với hốc chữ U hoặc vòng quanh phòng, đặt bộ nguồn ở góc gần tâm của các nhánh để dây cấp tới các đoạn ngắn và đều nhau.
Máng nhôm và tấm tán quang: chống lộ chấm
Theo Philips Hue, máng nhôm (profile) giúp dải LED cứng cáp hơn, tán ánh sáng và che chắn dải khỏi bụi và nhiệt. Có ba cách để không lộ chấm:
| Cách | Ưu điểm | Đánh đổi |
|---|---|---|
| Dải COB | Đường sáng liền ngay cả khi không có nắp | Giá cao hơn SMD cùng độ sáng |
| Dải SMD mật độ cao + máng sâu, nắp mờ | Dễ mua, nhiều kích cỡ | Nắp mờ làm giảm một phần ánh sáng |
| Dải bọc silicone tán quang | Kín nước, sáng đều | Hiệu suất thấp hơn dải trần |
Con số cho thấy cái giá của việc tán quang. Theo bảng thông số của OSRAM, dải Diffuse 400 màu trắng đạt khoảng 52–68 lm/W. Dải trần LINEARlight Flex Power cùng hãng đạt khoảng 100–114 lm/W. Hai dòng này khác nhau về thiết kế, nhưng mức chênh nhắc ta rằng khi đặt LED sau lớp tán quang dày thì phải bù thêm công suất.
Với đèn hắt trần, mắt người đứng trong phòng thường không nhìn thẳng vào dải, nên chấm sáng ít lộ hơn so với đường LED âm trần nhìn trực diện. Tuy vậy, nếu dải đặt quá sát mặt trần, ánh sáng chưa kịp loang ra và trần vẫn có thể hiện các điểm sáng gắt (xem khoảng cách gợi ý ở phần dưới).
Thiết kế hốc hắt trần
Lời khuyên:
- Khoảng cách từ dải LED tới mặt trần: Philips Hue gợi ý khoảng 10–15 cm để ánh sáng loang đều trên trần và giảm điểm nóng (hot spot).
- Giấu dải sau gờ hốc: kiểm tra từ vị trí ngồi sofa và từ cửa ra vào. Nếu nhìn thấy dải LED thì phải nâng gờ hoặc lùi dải vào trong.
- Bề mặt dán phải sạch và khô, không dính dầu mỡ hay silicone. OSRAM khuyên ép dải với lực khoảng 20 N/cm² sau khi định vị. Với đoạn dài trên 2 m ở nơi nhiệt độ thay đổi nhiều, cần bề mặt lắp phù hợp hoặc băng keo dày hơn để chịu co giãn. Trong hốc trần áp mái nóng, dán dải vào máng nhôm rồi bắt vít máng sẽ chắc hơn chỉ dán keo lên thạch cao.
- Không bẻ gập dải: dải tán quang Diffuse 400 có bán kính uốn tối thiểu 10 cm và chỉ được uốn theo một hướng. Ở góc vuông, hãy cắt dải và nối bằng dây hoặc đầu nối góc.
- Chừa cửa thăm trần ở vị trí đặt bộ nguồn để sau này thay thế mà không phải phá trần.
Chọn bộ nguồn: đủ công suất, có dư, đúng loại
- Tính tổng công suất = công suất mỗi mét (W/m, ghi trên bảng thông số) × tổng số mét. Ví dụ dải Diffuse 400 màu trắng là 7,2 W/m, nên một đoạn 6 m tiêu thụ khoảng 43 W.
- Chọn nguồn lớn hơn tải. Theo hướng dẫn chọn driver của RS Components, công suất ra của driver phải cao hơn nhu cầu của LED để an toàn. Driver chạy hết công suất liên tục có thể giảm tuổi thọ. Hãy xem thêm đường cong giảm tải (derating) theo nhiệt độ trên bảng thông số của nguồn, vì trong hốc trần nóng, nguồn không còn cho được hết công suất danh định.
- Đúng điện áp và đúng kiểu: dải LED dùng nguồn điện áp không đổi (12V hoặc 24V). OSRAM yêu cầu nguồn ổn định điện tử, có bảo vệ ngắn mạch, quá tải và quá nhiệt.
- Dimming: dải LED dimming bằng PWM qua bộ điều khiển, hoặc dùng nguồn có sẵn chuẩn dimming. Xem bài Dimmer và đèn thông minh.
Cấp IP cho LED dây
Ý nghĩa hai chữ số IP được giải thích ở bài Đèn phòng tắm và ngoài trời: chuẩn IP. Với LED dây:
| Loại dải | Dùng ở đâu | Lưu ý từ nhà sản xuất |
|---|---|---|
| Dải trần, không phủ | Hốc trần khô trong nhà | OSRAM: dải không có lớp phủ chống ăn mòn. Hư hại do ăn mòn không được bảo hành. Nơi ẩm hoặc đọng sương phải có vỏ bảo vệ hoặc phủ lớp chống ẩm |
| Bọc silicone IP67 | Ban công, mái hiên, phòng tắm (đúng vùng), ngoài trời | Dải Diffuse 400 của OSRAM đạt IP67, chịu tia UV và sương muối |
Ở Việt Nam, hốc trần sát mái tôn có thể đọng sương khi bật điều hòa. Dù là trong nhà, nơi này nên dùng dải có lớp bảo vệ hoặc đặt dải trong máng có nắp kín.
Danh sách kiểm tra
- Chọn COB nếu muốn đường sáng liền mà hốc nông. Chọn SMD + máng sâu nắp mờ nếu ngân sách hạn chế.
- Đo tổng chiều dài, chia đoạn theo chiều dài tối đa mỗi điểm cấp nguồn của đúng mã dải.
- Đấu song song từng đoạn về bộ nguồn, không nối tiếp đoạn này sang đoạn khác.
- Đặt dải cách trần khoảng 10–15 cm, gờ hốc che kín dải từ vị trí ngồi.
- Bộ nguồn lớn hơn tổng tải, đặt chỗ thoáng, có cửa thăm.
- Hốc ẩm hoặc ngoài trời: dùng dải IP67 bọc silicone.
- Cùng một đường hắt, dùng cùng mã, cùng lô để màu đồng đều (xem bài Nhiệt độ màu và độ đồng màu).
- Tủ bếp, tủ áo: tham khảo đèn LED tủ bếp có sẵn máng nhôm và cảm biến.
Nguồn tham khảo
- LEDVANCE COB LED Strip – All line, no dots (09/2021) — LEDVANCE — ledvance.com
- LINEARlight FLEX Diffuse 400 – Technical Datasheet (11/2016) — OSRAM (nay là ams OSRAM) — docs.rs-online.com
- LINEARlight FLEX Power Tunable White – Technical Datasheet (11/2016) — OSRAM (nay là ams OSRAM) — docs.rs-online.com
- How to install LED strip lights on the wall / ceiling — Philips Hue (Signify) — philips-hue.com
- How to Choose an LED Driver — RS Components, DesignSpark — rs-online.com
- IP Ratings Explained — RS Components — uk.rs-online.com


































