Khi mua đèn LED, bạn sẽ thường nghe "đèn này dùng chip OSRAM", "chip Cree", "chip Samsung". Chip LED đúng là bộ phận quan trọng nhất, quyết định màu ánh sáng và hiệu suất. Nhưng nó chỉ là một phần của chiếc đèn. Bài này giải thích chip LED gồm những gì, các kiểu đóng gói phổ biến, các hãng lớn nổi tiếng về điều gì, và cách đọc những lời quảng cáo về chip cho đúng. Nội dung tổng hợp từ tài liệu của Bộ Năng lượng Mỹ (DOE) và các tạp chí kỹ thuật chiếu sáng quốc tế.
Chip LED gồm những gì?
Thứ người bán gọi là "chip" thực ra thường là gói LED (LED package). Một gói LED có ba phần chính:
- Die (nhân phát sáng): một miếng bán dẫn rất nhỏ, cắt ra từ tấm wafer. Khi có dòng điện chạy qua, die phát ra ánh sáng gần như một màu duy nhất.
- Phosphor (lớp bột huỳnh quang): lớp phủ đổi một phần ánh sáng xanh dương của die thành vàng, đỏ, xanh lá. Các màu trộn lại cho ánh sáng trắng. Cách làm này bắt nguồn từ năm 1996: kỹ sư Yoshinori Shimizu của hãng Nichia (Nhật Bản) ghép LED xanh dương với lớp phosphor vàng để tạo ra LED trắng.
- Vỏ đóng gói: gồm khung dẫn điện, đế, lớp keo silicone bảo vệ và đôi khi có thấu kính. Vỏ đóng gói quyết định chip tản nhiệt tốt hay kém và gắn lên mạch như thế nào.
Ngoài cách dùng phosphor, DOE còn nêu cách tạo ánh sáng trắng bằng trộn LED đỏ, xanh lá, xanh dương (RGB), hoặc kết hợp cả hai cách.
Bên trong một LED 3 W đã gỡ lớp phosphor: bốn die vuông nằm trên đế, chung quanh là đường mạch dẫn điện. Ảnh: Ashkananisi7, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Các kiểu đóng gói: SMD, COB, CSP
| Kiểu | Cấu tạo | Công suất mỗi gói (theo DOE) | Thường dùng cho |
|---|---|---|---|
| SMD mid-power (công suất trung bình) | 1–3 die nhỏ trong hốc nhựa có khung kim loại mạ bạc, đổ đầy silicone trộn phosphor | 0,1–0,5 W | Đèn panel, bóng tròn, đèn tuýp, dây LED |
| SMD high-power (công suất cao) | Một die lớn khoảng 1 mm² hoặc nhiều die, gắn trên đế gốm, có thấu kính silicone | 1–5 W | Đèn chiếu điểm, đèn đường |
| COB (Chip on Board) | Nhiều die nhỏ gắn thẳng lên đế mạch lõi kim loại hoặc gốm, phủ chung một lớp phosphor | Tới khoảng 14.000 lm từ một nguồn nhỏ | Đèn downlight, đèn rọi, đèn nhà xưởng |
| CSP (Chip Scale Package) | Gói chỉ to bằng die hoặc lớn hơn không quá khoảng 20%; die lật (flip-chip) phủ trực tiếp phosphor | Nhỏ gọn, rẻ, cạnh tranh với mid-power | Thiết kế mỏng, mật độ cao |
Một số điểm cần biết:
- SMD (Surface Mount Device, linh kiện dán bề mặt) là tên chung cho gói LED hàn trực tiếp lên bề mặt mạch in.
- Mid-power được đưa vào chiếu sáng dân dụng từ khoảng năm 2012, nhờ giá rẻ và hiệu suất cao.
- COB tạo ra một mặt phát sáng liền, phù hợp đèn rọi cần chùm sáng gọn. Vì die xếp rất dày, COB bắt buộc phải tản nhiệt tốt.
- CSP bỏ bớt phần đế phụ, nên nhiệt truyền xuống tản nhiệt dễ hơn. Đổi lại, giá CSP thường cao hơn COB.
Một module COB: mặt phát sáng vàng là lớp phosphor phủ chung lên nhiều die, đế được bắt vít và bôi keo tản nhiệt xuống khối nhôm. Ảnh: Binarysequence, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Các hãng chip lớn và điểm nổi bật
| Hãng | Xuất xứ | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|
| Nichia | Nhật Bản | Nơi Shuji Nakamura làm việc khi đưa LED xanh dương ra thương mại vào thập niên 1990; ông cùng Akasaki và Amano nhận giải Nobel Vật lý 2014 vì LED xanh dương, nền tảng của đèn LED trắng |
| ams OSRAM | Áo – Đức | Hình thành khi ams mua lại OSRAM, lấy tên chung "ams OSRAM" từ năm 2021; dòng mid-power DURIS là ví dụ về phân loại màu rất chi tiết |
| Cree LED | Mỹ | Mảng LED của Cree được bán cho SMART Global Holdings ngày 1/3/2021; công ty mẹ cũ đổi tên thành Wolfspeed. Dòng XLamp là chip công suất cao nổi tiếng |
| Lumileds | Mỹ – Hà Lan | Thành lập năm 1999 (liên doanh Philips Lighting và Agilent), thương hiệu LUXEON; năm 2017 quỹ Apollo mua 80,1% cổ phần |
| Samsung LED | Hàn Quốc | Mạnh ở mid-power; dòng LM301H được Samsung công bố năm 2019 cho đèn trồng cây với hiệu suất 3,10 μmol/J |
| Seoul Semiconductor | Hàn Quốc | Dòng SunLike (2017) dùng chip tím và phosphor TRI-R của Toshiba Materials để giảm "đỉnh" ánh sáng xanh; công nghệ WICOP không cần đóng gói truyền thống |
Thông tin về sở hữu và sản phẩm có thể thay đổi theo thời gian. Khi cần chính xác, hãy xem trang web chính thức của hãng.
Binning: vì sao chip cùng mã vẫn khác nhau?
Ngay cả các die cắt ra từ cùng một tấm wafer cũng có độ sáng và màu khác nhau, có khi khác khá nhiều. Độ dày và nồng độ lớp phosphor cũng làm nhiệt độ màu lệch giữa các con chip. Vì vậy, hãng đo từng chip rồi chia vào các "thùng" (bin):
- Bin quang thông (flux): theo lượng ánh sáng phát ra (lumen).
- Bin màu (chromaticity): theo tọa độ màu. Tiêu chuẩn Mỹ ANSI C78.377 chia vùng màu trắng thành các ô tứ giác dọc theo đường màu ánh sáng trắng tự nhiên, ứng với từng nhiệt độ màu từ trắng ấm đến trắng lạnh. Hãng chia nhỏ các ô này thêm nữa.
- Bin điện áp (forward voltage): theo điện áp làm việc của chip.
Theo DOE, mức chênh màu cho phép theo các bin chuẩn ANSI/NEMA gần tương đương mức chênh màu thấy ở bóng huỳnh quang compact; một số hãng tự đặt dung sai chặt hơn.
Bin càng hẹp thì đèn càng đồng đều màu, nhưng giá cũng cao hơn đáng kể. Ví dụ trong tài liệu của DigiKey: dòng DURIS E3 của OSRAM có tới 62 bin màu, còn dòng XLamp MT-G EasyWhite của Cree có bin chỉ bằng một phần ô ANSI.
Lời khuyên:
- Khi lắp nhiều đèn trong cùng một phòng (đèn ray, downlight), nên mua cùng một lô, cùng mã sản phẩm để màu ánh sáng đồng đều.
- Hỏi người bán về dung sai màu của đèn. Hãng thường ghi theo số "bước MacAdam" (SDCM, đơn vị đo độ lệch màu mà mắt nhận ra): con số càng nhỏ thì màu giữa các đèn càng đều.
"Chip OSRAM", "chip Cree" thật sự nghĩa là gì?
Câu "đèn dùng chip OSRAM" thường chỉ có nghĩa là gói LED do hãng đó sản xuất. Còn nguồn điện (driver), mạch, tản nhiệt, thấu kính, vỏ đèn đều do nhà làm đèn tự thiết kế. Hãng chip không bảo hành cho cả chiếc đèn.
Chip tốt mà lắp sai vẫn cho đèn kém:
- Nhiệt: theo DOE, LED chỉ biến khoảng 15–25% điện năng thành ánh sáng, phần còn lại thành nhiệt. Phần nhiệt này phải được dẫn qua mạch xuống tản nhiệt.
- Quang thông thực tế thấp hơn thông số chip: hãng đo và phân bin chip bằng xung điện rất ngắn ở nhiệt độ mối nối (Tj) 25°C. Khi đèn chạy liên tục, Tj thường từ 60°C trở lên, nên đèn LED trắng cho ít hơn thông số của hãng chip ít nhất khoảng 10%. Đèn tản nhiệt kém còn hao hụt nhiều hơn.
- Tuổi thọ: DOE nêu ví dụ hai LED giống hệt nhau, chạy cùng dòng điện, chỉ chênh nhau 11°C ở mối nối. Tuổi thọ ước tính (đến lúc còn 70% độ sáng) giảm từ khoảng 37.000 giờ xuống khoảng 16.000 giờ.
- Driver: DOE cho rằng ở nhiều sản phẩm, driver mới là "mắt xích yếu", vì tụ điện bên trong rất nhạy với nhiệt (xem bài Tuổi thọ LED, LM-80, TM-21, nhấp nháy và chói lóa).
Về hàng giả: Cree từng kiện một số nhà bán lẻ vì bán sản phẩm mang nhãn hiệu Cree mà không được ủy quyền. Cree LED cũng khuyến nghị khách hàng mua qua nhà phân phối có trong danh sách chính thức của hãng. Người mua lẻ rất khó tự nhìn mà phân biệt chip thật, giả.
Lời khuyên khi gặp quảng cáo "chip hãng":
- Hỏi mã chip cụ thể (ví dụ tên dòng và mã sản phẩm), không chỉ tên hãng. Tra datasheet trên web chính thức của hãng chip để xem quang thông, CRI, nhiệt độ màu có khớp quảng cáo không.
- Hỏi nhà làm đèn có báo cáo LM-80 của chip và kết quả đo nhiệt độ chip khi lắp trong đèn hay không. Theo hướng dẫn của DOE, số liệu chip chỉ áp được cho đèn khi chip trong đèn chạy không nóng hơn và không quá dòng so với điều kiện thử LM-80.
- Nhìn khối tản nhiệt: đèn công suất lớn mà vỏ mỏng, nhẹ, toàn nhựa là dấu hiệu đáng ngờ.
- Xem CRI (chỉ số hoàn màu): DOE khuyến nghị tối thiểu CRI 80 cho chiếu sáng trong nhà; CRI từ 90 trở lên được xem là hoàn màu rất tốt. Tham khảo nhóm đèn CRI cao.
Nguồn tham khảo
- Brodrick, J., LED Package Diversity — U.S. Department of Energy (Lightnow blog), 2015 — https://www.lightnowblog.com/2015/10/brodrick-on-led-package-diversity/
- Thermal Management of White LEDs (PNNL-SA-51901) — U.S. Department of Energy, 2007 — https://www1.eere.energy.gov/buildings/publications/pdfs/ssl/thermal_led_feb07_2.pdf
- Lifetime and Reliability (SSL Fact Sheet) — U.S. Department of Energy — https://www.energy.gov/sites/prod/files/2014/04/f14/life-reliability_fact-sheet.pdf
- LED Color Characteristics (SSL Fact Sheet) — U.S. Department of Energy, 2016 — https://www.energy.gov/sites/prod/files/2016/08/f33/led-color-characteristics-factsheet.pdf
- Where to Buy — Cree LED — https://www.cree-led.com/where-to-buy/
- LED Basics — U.S. Department of Energy, Solid-State Lighting Program — https://www.energy.gov/eere/ssl/led-basics
- Lewotsky, K., Decoding LED Bin Labels — DigiKey / Electronic Products, 2011 — https://www.digikey.com/en/articles/decoding-led-bin-labels
- What is a chip-scale-package or chip-on-board LED package? — DesignSpark (RS Components), 2024 — https://www.rs-online.com/designspark/what-is-a-chip-scale-package-or-chip-on-board-led-package
- Blue LEDs win Nobel Prize in physics — Science News, 2014 — https://www.sciencenews.org/article/blue-leds-win-nobel-prize-physics
- Cree Completes Sale of its LED Business to SMART Global Holdings — Business Wire, 2021 — https://www.businesswire.com/news/home/20210301005155/en/Cree-Completes-Sale-of-its-LED-Business-to-SMART-Global-Holdings-Inc.
- Visual corporate identity — ams OSRAM — https://ams-osram.com/news/blog/visual-corporate-identity
- Apollo completes Lumileds buy-out — optics.org, 2017 — https://optics.org/news/apollo-completes-lumileds-buy-out
- Samsung Presents New LED Packages with Advanced Photon Efficacy for Indoor Farms — LEDinside, 2019 — https://www.ledinside.com/node/30332
- Seoul Semiconductor and Toshiba Materials Taking LEDs Back to Nature — ICN, 2017 — https://icnweb.kr/2017/25441/seoul-semiconductor-and-toshiba-materials-taking-leds-back-to-nature


































