Đèn ray nam châm và đèn LED trong tủ là hai hạng mục đang rất phổ biến trong nhà phố, căn hộ và cửa hàng ở Việt Nam. Cả hai đều dùng điện một chiều điện áp thấp, nên cách thiết kế khác hẳn đèn 220V thông thường. Bài này tổng hợp hướng dẫn của hãng đèn ERCO (Đức), bảng thông số dải LED của OSRAM, tài liệu của Bộ Năng lượng Mỹ (DOE) và từ điển kỹ thuật điện quốc tế của IEC.

Phần 1: Đèn ray nam châm 48V

Vì sao là 48V và "SELV"

Theo tiêu chuẩn IEC 61140 và từ điển kỹ thuật điện quốc tế của IEC (Electropedia):

  • Điện áp cực thấp (ELV) là điện áp giữa hai dây dẫn, hoặc giữa dây dẫn và đất, không vượt quá 50V với điện xoay chiều và 120V với điện một chiều không gợn sóng.
  • Mạch SELV phải được cách ly bảo vệ (cách điện kép hoặc tăng cường) với mọi mạch có điện áp cao hơn, thường bằng biến áp cách ly hoặc bộ nguồn đạt chuẩn.
  • Hệ SELV là hệ mà điện áp không vượt quá ngưỡng cực thấp cả khi hoạt động bình thường lẫn khi có một sự cố đơn lẻ, kể cả sự cố chạm đất ở mạch khác.

Hệ ray 48V một chiều nằm dưới các ngưỡng này. Cấu trúc thường gặp gồm ba phần:

  1. Bộ nguồn (driver): hạ điện lưới 220V xuống 48V một chiều. Có thể đặt trên trần, trong trần, hoặc trong tủ điện.
  2. Thanh ray: ray nhôm có hai thanh dẫn điện bên trong. Loại lắp nổi, âm trần hoặc thả treo đều có.
  3. Module đèn: hít vào ray bằng nam châm và lấy điện qua tiếp điểm, nên có thể tháo lắp và dời vị trí mà không cần thợ điện.

Hai đèn rọi gắn trên thanh ray trần Đèn rọi (spot) gắn trên ray: có thể xoay hướng và dời vị trí dọc thanh ray. Ảnh: Wikisympathisant, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Các loại module

Module Công dụng Gợi ý dùng
Spot (đèn rọi) Chùm sáng hẹp, xoay hướng được Rọi tranh, kệ trưng bày, đảo bếp
Linear / thanh tuyến tính Dải sáng dài, tán rộng Chiếu sáng chung phòng khách, hành lang
Grille (lưới nhiều mắt) Nhiều bóng nhỏ trong một khung, chống chói tốt Phòng khách, shop cần ánh sáng gọn
Wall-wash (hắt tường) Phủ đều một mặt tường Tường ốp đá, kệ sách, tường tranh
Đèn thả Treo thấp xuống từ ray Bàn ăn, quầy bar

Góc chiếu: đọc đúng con số

Theo định nghĩa của IES, góc chiếu (beam angle) là góc giữa hai hướng mà tại đó cường độ sáng chỉ còn 50% cường độ cực đại. CIE thì lấy mốc 50% so với cường độ tại tâm chùm sáng. Ngoài ra còn có góc trường (field angle), đo tới mức 10%. Góc trường luôn rộng hơn góc chiếu. Phần sáng nằm giữa hai góc này gọi là ánh sáng tràn. Khi so sánh hai đèn, hãy chắc chắn rằng cả hai cùng ghi góc chiếu theo một định nghĩa.

Tỷ lệ sáng nhấn: bao nhiêu là "nổi"?

Hướng dẫn chiếu sáng bán lẻ của hãng Leviton (Mỹ) đưa ra các mốc:

  • Đèn nhấn sáng gấp 2 lần nền: khác biệt khó nhận ra.
  • 3:1: đủ để xem kỹ hàng hóa ở khu trưng bày.
  • 5:1: mức IESNA (Hiệp hội Kỹ sư Chiếu sáng Bắc Mỹ) khuyến nghị để hàng hóa nổi bật rõ. Hàng màu tối cần tỷ lệ cao hơn.
  • 15:1 đến 30:1: dành cho điểm nhấn đặc biệt, ví dụ làm trang sức, pha lê lấp lánh.

Lên phương án bố trí ray

Tài liệu hướng dẫn thiết kế ray 48V của ERCO gợi ý trình tự 7 bước. Có thể tóm gọn cho nhà ở như sau:

  1. Bố trí ray: ở phòng tranh, ray thường chạy song song tường. Để hắt tường đều, đặt ray cách tường khoảng một phần ba chiều cao tường. Để rọi tranh, dùng góc 30° (thường gọi là "góc bảo tàng") làm cơ sở xác định vị trí ray.
  2. Vẽ ray lên mặt bằng trần: hệ có góc L, T, X nên có thể vẽ hình chữ nhật, chữ U, hoặc hình tự do.
  3. Tính bộ nguồn: cộng tổng công suất các module, chọn số lượng và vị trí bộ nguồn.
  4. Chọn cách điều khiển: bật/tắt thường, dimmer, DALI, Zigbee hay Bluetooth.
  5. Chia đoạn ray và điểm cấp nguồn: tuân thủ tải điện tối đa của từng đoạn ray.
  6. Chọn phụ kiện lắp đặt theo kiểu âm, nổi hoặc thả. Lưu ý tải trọng cơ học.
  7. Lập danh sách vật tư trước khi thi công.

ERCO cũng lưu ý rằng ngoài công suất bộ nguồn, chiều dài và tiết diện dây từ bộ nguồn tới ray ảnh hưởng đến độ ổn định của hệ, vì dây dài và nhỏ gây sụt áp.

Lời khuyên:

  • Đặt bộ nguồn ở vị trí có thể mở ra bảo trì (hộp kỹ thuật, ô thăm trần), không chôn kín trong trần thạch cao.
  • Chừa dư công suất bộ nguồn để sau này gắn thêm module.
  • Chọn module rọi có CRI cao cho đảo bếp và kệ trưng bày (xem bài Chỉ số hoàn màu CRI, R9 và TM-30). Các module trên cùng một ray nên cùng nhiệt độ màu và cùng bin màu.
  • Xem các mẫu đèn ray nam châm để chọn module phù hợp.

Phần 2: Đèn LED trong tủ bếp, tủ áo

Dải LED dán hay thanh nhôm định hình?

  • Dải LED (LED strip/tape): bảng mạch mềm, mặt sau có keo dán, cắt được theo các vạch đánh dấu. Rẻ và linh hoạt nhưng dễ lộ từng chấm sáng, đồng thời tản nhiệt kém nếu dán trực tiếp lên gỗ.
  • Thanh nhôm định hình (profile) có tấm tán quang: dải LED được đặt trong máng nhôm, phía trên có nắp mờ. Ánh sáng mịn hơn, nhôm giúp tản nhiệt, và nhìn gọn gàng hơn.

Các bước lắp dải LED dưới tủ bếp trên Lắp LED dưới tủ bếp trên: đi dây nguồn, đặt bộ nguồn 12V vào hộc tủ, dán dải LED trên thanh tản nhiệt, rồi hoàn thiện. Ảnh: Dmitry G, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Nhiệt: kẻ thù số một của LED

Theo tờ thông tin Thermal Management of White LEDs của DOE (2007):

  • LED chỉ biến khoảng 15–25% điện năng thành ánh sáng. Phần còn lại thành nhiệt, phải dẫn qua bảng mạch ra vỏ đèn.
  • Nhà sản xuất phân loại độ sáng LED ở nhiệt độ mối nối 25°C. Khi chạy thực tế, nhiệt độ này thường từ 60°C trở lên, nên đèn cho ít hơn ít nhất 10% quang thông ghi trên thông số.
  • Trong một ví dụ của DOE, hai LED giống hệt nhau nhưng chênh nhau 11°C nhiệt độ mối nối thì tuổi thọ ước tính (đến khi còn 70% độ sáng) giảm từ khoảng 37.000 giờ xuống khoảng 16.000 giờ.

Vì vậy, trong tủ áo kín hoặc hộc tủ bếp sát bếp nấu, nên dùng máng nhôm thay vì dán dải LED trực tiếp lên gỗ.

12V hay 24V, sụt áp và cách đấu nguồn

Bảng thông số dải LED LINEARlight Flex của OSRAM cho thấy những điểm cần chú ý khi thiết kế:

  • Chiều dài tối đa cho một điểm cấp nguồn phụ thuộc mật độ công suất. Cùng dòng sản phẩm 24V, loại công suất cao chỉ chạy được 2,1m, còn loại công suất thấp chạy được 9m.
  • Hãng khuyến nghị đấu song song từ bộ nguồn tới từng đoạn, không khuyến nghị đấu nối tiếp các đoạn dài, vì sụt áp không đều có thể gây quá tải và hỏng module.
  • Dải LED không có lớp phủ chống ẩm sẵn. Nơi ẩm hoặc có bụi phải đặt trong vỏ có cấp bảo vệ phù hợp.
  • Bán kính uốn tối thiểu 2cm.
  • Với đoạn dài trên 2m ở môi trường nhiệt độ thay đổi nhiều, cần bề mặt lắp phù hợp hoặc keo dày hơn để chịu co giãn nhiệt.

Nguyên tắc chung: cùng một công suất, 24V cần dòng điện bằng một nửa so với 12V, nên sụt áp trên dây ít hơn. Với tủ bếp dài nhiều mét, 24V thường dễ thiết kế hơn. Với tủ nhỏ, 12V vẫn dùng tốt.

Cấp bảo vệ IP

Mã IP theo tiêu chuẩn IEC 60529 gồm hai chữ số. Chữ số đầu (0–6) chỉ khả năng chống vật rắn và bụi. Chữ số sau (0–9) chỉ khả năng chống nước.

Mã Ý nghĩa Vị trí trong bếp, tủ
IP20 Chống vật lớn hơn 12,5mm (ngón tay), không chống nước Trong tủ áo, tủ kính khô ráo
IP44 Chống vật lớn hơn 1mm, chống nước bắn từ mọi hướng Dưới tủ bếp trên, gần chậu rửa
IP65 Kín bụi hoàn toàn, chống tia nước phun Khu vực hay lau rửa, gần bếp nấu

Cảm biến và vị trí lắp

  • Công tắc cửa (door sensor): tủ áo, tủ đồ khô. Mở cửa đèn sáng, đóng cửa đèn tắt.
  • Cảm biến vẫy tay: dưới tủ bếp trên. Tay dính dầu mỡ vẫn bật được đèn mà không cần chạm vào công tắc.
  • Cảm biến chuyển động (PIR): ngăn kéo, tủ âm tường, lối đi.
  • Vị trí lắp dưới tủ bếp trên: nên lắp sát mép trước của đáy tủ để ánh sáng rơi đúng mặt bàn thao tác. Nếu mặt đá bóng, hãy dùng máng có nắp mờ để giảm phản chiếu chói.

Lời khuyên:

  • Chọn bộ nguồn đúng điện áp của dải LED. Gắn dải 12V vào nguồn 24V có thể làm cháy dải đèn.
  • Đặt bộ nguồn trong hộc thoáng, dễ tiếp cận. Tránh đặt sát bếp nấu hoặc lò nướng.
  • Dải LED chạy dài cần cùng bin màu, tốt nhất ≤ 3 SDCM (xem bài Nhiệt độ màu và độ đồng màu).
  • Tham khảo nhóm đèn LED tủ bếp có sẵn máng nhôm và cảm biến đồng bộ.

Nguồn tham khảo