Nhiều người mua đèn theo kiểu "phòng 20 m² thì lắp mấy bóng 9W". Cách này dễ dẫn đến phòng quá tối hoặc chói, vì watt chỉ cho biết đèn tốn bao nhiêu điện, không cho biết đèn sáng bao nhiêu. Bài này tổng hợp tài liệu của Hiệp hội Kỹ sư Chiếu sáng Bắc Mỹ (IES), Bộ Năng lượng Mỹ (DOE), chương trình ENERGY STAR, tiêu chuẩn châu Âu EN 12464-1 và sổ tay chiếu sáng của Zumtobel, ERCO. Mục đích là giúp bạn tự ước tính số đèn cho một căn phòng trước khi đi mua.

Máy đo độ rọi (lux kế) cầm tay Máy đo lux: đặt đầu cảm biến tròn màu trắng lên mặt bàn hoặc sàn để đo độ rọi thực tế. Ảnh: Hankwang, Public domain, Wikimedia Commons.

Lumen, lux và watt khác nhau thế nào

Đại lượng Đo cái gì Ví dụ dễ hiểu
Lumen (lm), quang thông Tổng lượng ánh sáng đèn phát ra Lượng nước vòi sen phun ra
Lux (lx), độ rọi Lượng ánh sáng rơi trên 1 m² bề mặt: 1 lux = 1 lm/m² Lượng nước rơi trên mỗi mét vuông sàn
Watt (W), công suất Điện năng đèn tiêu thụ Tiền nước phải trả
lm/W, hiệu suất Số lumen tạo ra trên mỗi watt Vòi càng "tiết kiệm" thì càng cao

ENERGY STAR nói rõ độ sáng được đo bằng lumen, không phải watt. Họ khuyên: tìm loại đèn có số lumen bạn cần, sau đó chọn loại có công suất thấp nhất. Bảng quy đổi quen thuộc giữa bóng sợi đốt cũ và lumen tối thiểu tương đương:

Bóng sợi đốt cũ Lumen tối thiểu tương đương
40 W 450 lm
60 W 800 lm
75 W 1.100 lm
100 W 1.600 lm
150 W 2.600 lm

Tài liệu của Mỹ thường dùng đơn vị foot-candle (fc). Theo DOE, 1 fc xấp xỉ 10 lux; chính xác là khoảng 10,76 lux.

Mỗi phòng cần bao nhiêu lux

Cần biết trước một điều: EN 12464-1 của châu Âu và TCVN 7114-1:2008 (tương đương ISO 8995-1) là tiêu chuẩn chiếu sáng nơi làm việc, không quy định cho nhà ở. Với nhà ở, tài liệu thường được trích là bảng độ rọi khu dân dụng trong The Lighting Handbook (IES, ấn bản 10), được DOE tóm tắt lại. Các giá trị dưới đây đã đổi từ fc sang lux và làm tròn:

Khu vực Độ rọi ngang gợi ý Nguồn
Phòng khách (ánh sáng nền) khoảng 32 lux (3 fc) IES, qua DOE
Phòng sinh hoạt chung khoảng 108 lux (10 fc) IES, qua DOE
Phòng ngủ (chung, thay đồ) khoảng 54 lux (5 fc) IES, qua DOE
Bàn ăn (dùng bữa thân mật) khoảng 108 lux (10 fc) IES, qua DOE
Bàn ăn dùng làm chỗ học khoảng 215 lux (20 fc) IES, qua DOE
Bếp (ánh sáng chung) khoảng 54 lux (5 fc) IES, qua DOE
Bếp nấu, bồn rửa khoảng 323 lux (30 fc) IES, qua DOE
Mặt bàn sơ chế khoảng 538 lux (50 fc) IES, qua DOE
Đọc, viết, làm việc máy tính 500 lux, UGR ≤ 19, Ra ≥ 80 EN 12464-1 (văn phòng)

Theo DOE, các mức IES này áp dụng cho người 25–65 tuổi. Giá trị phòng ở được đo trên sàn, giá trị mặt bàn bếp đo ở độ cao làm việc (khoảng 0,9 m). Mức nền thấp như 32 lux cho phòng khách chỉ đủ để đi lại và xem TV. Muốn đọc sách thì cần thêm đèn tác vụ tại chỗ. Một giáo trình của Đại học Penn State tổng hợp khuyến nghị IES theo kiểu cũ cho phòng khách và phòng ngủ là 10–20 fc (khoảng 108–215 lux). Vì vậy bạn có thể coi khoảng 100–200 lux là mức nền "thoải mái" cho phòng khách gia đình.

Phương pháp quang thông: ước tính số đèn theo 5 bước

Đây là cách tính tay mà sổ tay của ERCO và Zumtobel dùng. Phương pháp này cho ra độ rọi trung bình của một phòng hình chữ nhật có đèn bố trí đều.

Công thức: Tổng lumen cần = (Độ rọi mong muốn × Diện tích) ÷ (UF × MF)

  1. Chọn độ rọi E theo bảng ở trên.
  2. Tính diện tích A = dài × rộng (m²).
  3. Tính chỉ số phòng k = (dài × rộng) ÷ [h × (dài + rộng)], trong đó h là khoảng cách từ đèn xuống mặt phẳng làm việc. Phòng càng nhỏ và trần càng cao thì k càng nhỏ, nghĩa là nhiều ánh sáng bị tường "nuốt" hơn.
  4. Tra hệ số sử dụng UF (utilisation factor). Đây là tỷ lệ ánh sáng của đèn thực sự xuống được mặt làm việc. UF phụ thuộc vào k, độ phản xạ của trần, tường, sàn và kiểu chùm sáng của đèn. Ví dụ, bảng của ERCO cho đèn chùm sáng rộng, trần sáng màu (phản xạ 0,7), tường 0,5, sàn 0,2 có giá trị 0,63 khi k = 1,0 và 0,73 khi k = 1,25. Tường sơn màu tối làm UF giảm rõ rệt.
  5. Chọn hệ số duy trì MF (maintenance factor) để bù cho việc đèn già đi và bám bụi. Sổ tay Zumtobel (dựa trên CIE 97) gợi ý: 0,80 cho môi trường rất sạch, 0,67 sạch, 0,57 bình thường, 0,50 bẩn. Nghĩa là khi MF = 0,67, muốn duy trì 500 lux thì lúc mới lắp phải đạt khoảng 750 lux.

Cuối cùng, lấy tổng lumen chia cho số lumen của một đèn rồi làm tròn lên để xếp được thành hàng đều. Với đèn LED, nhà sản xuất thường ghi quang thông của cả bộ đèn, nên bạn không cần nhân thêm hiệu suất chóa.

Ví dụ minh họa: phòng khách 4 × 5 m

Đây chỉ là ví dụ để minh họa cách tính, không phải thiết kế cho một căn nhà cụ thể.

  • Phòng 4 m × 5 m, A = 20 m². Trần cao khoảng 2,75 m, cao hơn mức tối thiểu 2,6 m cho phòng ở trong chung cư theo QCVN 04. Mặt làm việc ở 0,75 m nên h = 2,0 m.
  • k = 20 ÷ [2,0 × (4 + 5)] ≈ 1,1. Lấy UF theo dòng k = 1,0 cho an toàn: UF = 0,63 (trần trắng, tường sáng).
  • Mục tiêu nền 150 lux, nằm trong khoảng 108–215 lux nêu ở trên.
  • Nhà ở được lau dọn thường xuyên, lấy MF = 0,8.
  • Tổng lumen = 150 × 20 ÷ (0,63 × 0,8) ≈ 5.950 lm.
  • Nếu dùng đèn 800 lm (tương đương bóng sợi đốt 60 W theo ENERGY STAR): 5.950 ÷ 800 ≈ 7,4, làm tròn thành 8 đèn, xếp 2 hàng × 4. Kiểm tra lại: 8 × 800 × 0,63 × 0,8 ÷ 20 ≈ 161 lux.
  • Nếu chọn MF thận trọng hơn là 0,67, phòng cần khoảng 7.100 lm, tức 9 đèn 800 lm.

Mẹo nhẩm nhanh: trong trường hợp trên, UF × MF ≈ 0,5. Nghĩa là số lumen cần ≈ lux mong muốn × m² × 2. Đây chỉ là ước lượng cho phòng sáng màu, trần cao vừa phải. Phòng tường tối hoặc trần cao thì phải tính lại.

Lời khuyên:

  • Theo Wikipedia, phương pháp quang thông chỉ cho độ rọi trung bình, không cho biết chỗ nào sáng, chỗ nào tối. Với phòng hình chữ L hoặc phòng có trần giật cấp, nên nhờ người bán chạy thử bằng phần mềm như DIALux.
  • Nên lắp dư một chút và dùng dimmer (bộ điều chỉnh độ sáng) để hạ độ sáng khi không cần. Hệ thống sẽ linh hoạt hơn so với lắp vừa khít.
  • Sau khi lắp, có thể kiểm tra bằng máy đo lux. Ứng dụng đo lux trên điện thoại chỉ nên dùng để so sánh tương đối giữa các vị trí.

Ba lớp ánh sáng: nền, tác vụ, điểm nhấn

Tài liệu chiến lược chiếu sáng nhà ở của DOE chia ánh sáng thành ba lớp:

Lớp Vai trò Đèn thường dùng
Nền (ambient) Đủ sáng để đi lại, sinh hoạt chung Downlight âm trần, đèn ốp trần, đèn hắt trần (cove)
Tác vụ (task) Tăng sáng đúng chỗ làm việc: nấu ăn, đọc sách, trang điểm Đèn dưới tủ bếp, đèn bàn, đèn đọc đầu giường, đèn thả trên đảo bếp
Điểm nhấn (accent) Tạo chiều sâu, làm nổi tranh, kệ, tường đá Đèn ray rọi, đèn LED trong tủ kính, đèn hắt tường

Bảng độ rọi ở trên cho thấy cách phân lớp này rất hợp lý: bếp chỉ cần khoảng 54 lux ánh sáng chung nhưng mặt bàn sơ chế cần khoảng 538 lux. Chiếu sáng cả bếp lên 538 lux thì vừa tốn điện vừa chói. Hãy để đèn nền lo mức chung và đèn tác vụ lo phần còn lại. Mỗi lớp nên có công tắc riêng. Xem thêm cách chọn đèn rọi và đèn trong tủ ở bài Đèn ray nam châm 48V và đèn LED tủ bếp.

Danh sách kiểm tra trước khi mua

  1. Ghi kích thước phòng (dài, rộng, cao trần) và màu tường, trần.
  2. Xác định từng khu vực cần bao nhiêu lux: nền, tác vụ, điểm nhấn.
  3. Tính tổng lumen cho lớp nền theo 5 bước ở trên.
  4. Đọc lumen trên hộp đèn, không đọc watt. So sánh lm/W để biết đèn nào tiết kiệm điện hơn.
  5. Chọn nhiệt độ màu và chỉ số hoàn màu phù hợp: xem bài nhiệt độ màu và bài CRI, R9.
  6. Chia công tắc theo lớp. Tham khảo công tắc, ổ cắm và đèn ray nam châm cho lớp điểm nhấn.

Nguồn tham khảo

  • Strategy Guideline: High Performance Residential Lighting (J. Holton, IBACOS, 02/2012; bảng 1 trích từ IES Lighting Handbook ấn bản 10, bảng 33.2) — U.S. Department of Energy, Building America — energy.gov
  • Learn About Brightness — ENERGY STAR (U.S. EPA) — energystar.gov
  • Standard values for office interiors (theo EN 12464-1) — DIAL GmbH (DIALux) — dial.de
  • The Lighting Handbook (các đại lượng chiếu sáng, hệ số duy trì theo CIE 97) — Zumtobel Lighting — zumtobel.com
  • Handbook of Lighting Design, mục 3.3.6 Calculations (phương pháp hệ số sử dụng, bảng utilance) — ERCO — uop.edu.jo
  • Lumen method — DIAL GmbH (DIALux) — dial.de; Lumen method — Wikipedia — wikipedia.org
  • EGEE 102, 8.3 How Much Lighting is Needed — Pennsylvania State University — psu.edu
  • TCVN 7114-1:2008 Chiếu sáng nơi làm việc – Phần 1: Trong nhà (tương đương ISO 8995-1:2002/Cor 1:2005) — Bộ Khoa học và Công nghệ — thuvien.rangdong.com.vn
  • Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà chung cư (tóm tắt yêu cầu chiều cao thông thủy theo QCVN 04:2019/BXD; bản hiện hành là QCVN 04:2021/BXD) — Bộ Xây dựng — gvlawyers.com.vn