Lỗi chiếu sáng bếp hay gặp nhất là bóng đổ của chính người nấu. Bếp chỉ có một hàng downlight giữa trần, khi đứng quay mặt vào tường để thái rau thì lưng bạn che hết ánh sáng xuống thớt. Bài này tổng hợp bảng độ rọi của IES, hướng dẫn chiếu sáng nhà ở của Bộ Năng lượng Mỹ (DOE), kinh nghiệm của nhà thiết kế bếp Carolyn Anderson đăng trên tạp chí Journal of Light Construction (JLC), cùng hướng dẫn treo đèn thả của hãng đèn Artika và tạp chí This Old House.

Bếp chữ I có LED dây dưới tủ trên chiếu sáng toàn bộ mặt bếp LED dây gắn dưới tủ trên chiếu đều toàn bộ mặt bếp, không để lại bóng của người nấu. Trên trần là một hàng đèn âm trần dạng thanh. Ảnh: Shixart1985, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.

Bếp cần bao nhiêu ánh sáng

Bảng độ rọi nhà ở của IES (Lighting Handbook ấn bản 10, được DOE trích lại), đã đổi sang lux:

Khu vực trong bếp Độ rọi ngang Ghi chú
Ánh sáng chung khoảng 54 lux (5 fc) Đo trên sàn
Mặt bàn sơ chế khoảng 538 lux (50 fc) Đo ở mặt bàn, khoảng 0,9 m
Bồn rửa khoảng 323 lux (30 fc)
Bếp nấu khoảng 323 lux (30 fc)
Góc ăn sáng trong bếp khoảng 215 lux (20 fc)
Bên trong tủ (độ rọi đứng) khoảng 54 lux (5 fc) Đo ở độ cao khoảng 1,5 m

Mặt bàn sơ chế cần sáng gấp khoảng 10 lần mức chung. Vì vậy bếp nên có đèn tác vụ riêng, không nên chỉ tăng số đèn trần. DOE cũng nhận xét rằng trong bếp, ánh sáng nền thường phải gánh thêm vai trò ánh sáng tác vụ, nên mức sáng thực tế thường cao hơn các phòng khác.

Đặt đèn sao cho không bị bóng đổ

Downlight trên trần:

  • DOE khuyên đặt downlight thẳng phía trên mép ngoài của mặt bếp. Như vậy vừa chiếu sáng mặt bàn, vừa rọi được vào trong tủ khi mở cửa.
  • Carolyn Anderson (JLC) cụ thể hóa: đặt downlight cách tường khoảng 46–61 cm (18–24 inch). Với tủ trên sâu khoảng 30 cm, đèn sẽ cách mặt cánh tủ khoảng 15–30 cm. Đèn đặt xa tường hơn (từ khoảng 91 cm trở ra) sẽ làm người đứng nấu che bóng lên mặt bàn.
  • Bà dùng downlight cỡ khoảng 10 cm (4 inch) cho ánh sáng tác vụ vì chùm sáng tập trung hơn. Downlight cỡ khoảng 15 cm (6 inch) được dùng cho ánh sáng nền.

Đèn LED dưới tủ trên:

  • Theo DOE, đèn dưới tủ giúp tránh bóng đổ khi làm việc ở mặt bếp.
  • Anderson khuyên gắn nẹp che đèn (light rail) khoảng 5 cm ở mép dưới khung tủ, rồi đặt thanh LED ngay sau nẹp. Như vậy người ngồi trong bếp không nhìn thấy nguồn sáng.
  • Mỗi khoang tủ nên có quang thông tối thiểu tương đương bóng sợi đốt 60 W, tức khoảng 800 lm theo bảng quy đổi của ENERGY STAR.
  • Bồn rửa là chỗ không được bỏ qua: một downlight nhỏ, một đèn thả hoặc đèn gắn tường phía trên cửa sổ, quang thông tương đương 60 W là đủ.

Cách chọn điện áp, nguồn, cấp IP và tản nhiệt cho LED dây trong tủ đã có ở bài Đèn ray nam châm 48V và đèn LED tủ bếp. Bạn có thể xem các mẫu đèn LED tủ bếp.

Lời khuyên:

  • Nếu tủ trên cách trần khoảng 25–30 cm trở lên, DOE gợi ý đặt đèn hắt lên trần ở nóc tủ để làm ánh sáng nền. Khi đó vẫn cần đèn dưới tủ cho mặt bàn.
  • Mặt đá bóng dễ phản chiếu thành các đốm chói. Hãy chọn thanh LED có tấm khuếch tán mờ và đặt sát mép trước tủ, sau nẹp che.
  • Màu cánh tủ sáng phản xạ thêm ánh sáng xuống mặt bàn.

Màu ánh sáng và độ hoàn màu cho thực phẩm

  • Anderson dùng đèn LED 2700–3000K, có dimmer cho toàn bộ bếp. DOE gợi ý 3000K, CRI từ 80 trở lên làm mức cơ bản trong nhà.
  • Với thịt, cá, rau củ, trái cây màu đỏ cam, nên chọn Ra ≥ 90 và R9 ≥ 50. Đây là mức mà bộ quy chuẩn năng lượng California (JA8) yêu cầu cho đèn lắp trong nhà ở. Phân tích chi tiết có trong bài CRI, R9 và TM-30.
  • Dùng cùng nhiệt độ màu cho đèn trần, đèn dưới tủ và đèn thả. Nếu lệch, mảng tường ốp sẽ loang hai màu. Xem bài Nhiệt độ màu và độ đồng màu.

Đèn thả trên bàn ăn và đảo bếp

Thông số Bàn ăn Đảo bếp, quầy bar
Từ đáy đèn đến mặt bàn Artika: 76–86 cm (30–34 inch); This Old House: 76–91 cm (30–36 inch) Artika, This Old House, JLC: 76–91 cm (30–36 inch)
Khoảng cách giữa tâm các đèn Artika: 61–76 cm (24–30 inch) JLC: 61–76 cm (24–30 inch)
Cách mép bàn Artika: ít nhất 15–30 cm (6–12 inch) Như bàn ăn
Kích thước đèn This Old House: rộng khoảng ½ đến ⅔ chiều rộng bàn Artika: thường 30–46 cm (12–18 inch)
Quang thông Có dimmer (DOE coi dimmer là "thường rất nên có" cho phòng ăn) JLC: mỗi đèn tối thiểu tương đương 75 W, tức khoảng 1.100 lm theo ENERGY STAR

Artika còn khuyên dãy đèn thả nên phủ khoảng ⅔ chiều dài bàn hoặc đảo bếp. Các con số này được đưa ra cho trần khoảng 2,4–2,7 m (8–9 ft). Trần cao hơn có thể cần điều chỉnh nhẹ.

Theo IES, bàn ăn dùng bữa thân mật cần khoảng 108 lux (10 fc). Nếu bàn ăn kiêm bàn học cho con thì cần khoảng 215 lux (20 fc). Vì vậy nên chọn đèn thả có dimmer để chuyển được giữa hai chế độ.

Dầu mỡ, hơi nước và vệ sinh đèn

  • Khu bếp nấu có hơi dầu mỡ bám lên đèn, làm đèn tối dần. Sổ tay Zumtobel liệt kê việc dùng đèn kín và vệ sinh thường xuyên là cách giữ cho hệ số duy trì cao, tức đèn ít bị giảm sáng theo thời gian.
  • Gần bồn rửa và bếp nấu nên dùng LED có tấm che kín hoặc dạng thanh nhôm có nắp, không dùng LED dây trần. Cấp IP phù hợp được phân tích ở bài Đèn ray nam châm 48V và đèn LED tủ bếp.
  • Tránh đèn thả có chao vải hoặc nhiều khe rỗng ngay trên bếp nấu vì rất khó lau. Chao kim loại hoặc thủy tinh trơn dễ vệ sinh hơn.
  • Luôn ngắt điện trước khi lau đèn. Lau bằng khăn ẩm vắt kỹ, không xịt nước trực tiếp vào đèn hoặc nguồn.

Chia mạch và công tắc

Theo kinh nghiệm của Anderson (JLC):

  1. Đèn nền có mạch riêng, công tắc đặt ở mọi lối vào bếp.
  2. Đèn dưới tủ có mạch riêng, công tắc gần chỗ làm việc, gom chung hộp với công tắc đèn bồn rửa.
  3. Đèn thả đảo bếp có mạch riêng, công tắc gần đảo, có thể thêm công tắc hai chiều ở lối vào chính.
  4. Gom các dimmer vào một mặt công tắc, theo thứ tự: nền, tác vụ, điểm nhấn.

Tham khảo các mẫu công tắc, ổ cắm để chia mạch gọn gàng.

Danh sách kiểm tra

  1. Downlight cách tường khoảng 46–61 cm, không đặt giữa trần.
  2. LED dưới tủ có nẹp che, tấm khuếch tán mờ, mỗi khoang khoảng 800 lm trở lên.
  3. Bồn rửa có đèn riêng.
  4. Ra ≥ 90, R9 ≥ 50, cùng nhiệt độ màu 2700–3000K cho cả bếp.
  5. Đáy đèn thả cách mặt bàn khoảng 76–86 cm, có dimmer.
  6. Gần bếp nấu dùng đèn kín, dễ lau.

Nguồn tham khảo

  • Strategy Guideline: High Performance Residential Lighting (J. Holton, IBACOS, 02/2012; bảng độ rọi trích từ IES Lighting Handbook ấn bản 10) — U.S. Department of Energy, Building America — energy.gov
  • Kitchen Lighting Design (Carolyn Anderson, JLC, 10/2017) — Journal of Light Construction — jlconline.com
  • The Complete Pendant Height & Spacing Guide for Islands and Dining Tables — Artika — artika.com
  • All About Pendant Lights — This Old House — thisoldhouse.com
  • Learn About Brightness — ENERGY STAR (U.S. EPA) — energystar.gov
  • The Lighting Handbook (bảo trì hệ thống chiếu sáng) — Zumtobel Lighting — zumtobel.com
  • JA8.4 Qualification Requirements (2022 Building Energy Efficiency Standards) — California Energy Commission, Energy Code Ace — energycodeace.com