Phòng khách là nơi dùng vào nhiều việc nhất trong nhà: tiếp khách, xem TV, đọc sách, chơi với con, đôi khi làm việc. Vì vậy không có một bộ đèn nào "chuẩn" cho mọi lúc. Lắp một chùm đèn sáng giữa trần thì dễ làm phòng phẳng lì và chói mắt. Bài này tổng hợp hướng dẫn của Bộ Năng lượng Mỹ (DOE), bảng độ rọi của IES, kinh nghiệm thiết kế đăng trên tạp chí Journal of Light Construction (JLC) và khuyến nghị về ánh sáng buổi tối đăng trên PLOS Biology, để giúp bạn chọn đèn phòng khách theo từng lớp.
Đèn rọi trên ray có thể dịch chuyển và xoay hướng, rất hợp để làm sáng tranh hoặc mảng tường điểm nhấn. Ảnh: Wtshymanski, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
Phòng khách cần bao nhiêu ánh sáng
| Mục đích | Mức gợi ý | Nguồn |
|---|---|---|
| Ánh sáng nền phòng khách, đo trên sàn | khoảng 32 lux (3 fc) | IES Lighting Handbook, qua DOE |
| Phòng sinh hoạt chung | khoảng 108 lux (10 fc) | IES Lighting Handbook, qua DOE |
| Khoảng "thoải mái" cho phòng khách | 108–215 lux (10–20 fc) | Đại học Penn State, tổng hợp IES |
| Góc đọc sách, bàn làm việc | khoảng 500 lux tại mặt sách | EN 12464-1, mức cho đọc viết ở văn phòng |
DOE lưu ý rằng mức nền theo IES là đủ cho các việc như xem TV, nghe nhạc, chơi cờ. Đọc hoặc viết thì nên có đèn tác vụ riêng, thường là đèn cây hoặc đèn bàn. Cách tính số đèn cho mức nền đã có trong bài Lumen, lux và watt.
Ba lớp ánh sáng trong phòng khách
1. Ánh sáng nền. DOE gợi ý ba cách:
- Đèn ốp trần, downlight phản quang trắng: đơn giản, hiệu quả cao.
- Downlight âm trần có chóa phản quang trong (clear reflector): ánh sáng nhẹ nhàng, hạn chế chói tốt. Sàn màu sáng giúp kiểu này hiệu quả hơn nhiều.
- Đèn hắt tường (wall washer) hoặc hắt trần (cove): chiếu gián tiếp, ít chói nhất. Theo DOE, hắt tường làm phòng trông rộng hơn, còn hắt trần làm trần trông cao hơn.
2. Ánh sáng tác vụ. Đèn cây cạnh sofa hoặc đèn bàn cạnh ghế đọc. Đặt đèn phía bên hoặc phía sau vai người đọc để ánh sáng rơi đúng trang sách mà không chiếu thẳng vào mắt.
3. Ánh sáng điểm nhấn. Đèn rọi chiếu tranh, kệ sách, tường đá hoặc cây xanh. DOE nhắc rằng hàng downlight đặt sát tường sẽ tạo các vệt sáng hình vỏ sò trên tường. Có người thích hiệu ứng này, có người không, nên hãy quyết định trước khi khoan trần. Cách chọn góc chiếu và tỷ lệ sáng nhấn của đèn ray nam châm đã có ở bài Đèn ray nam châm 48V và đèn LED tủ bếp.
Downlight, đèn ray hay đèn thả
| Loại đèn | Hợp với | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Downlight âm trần | Lớp nền, trần thạch cao phẳng | Cố định vị trí. Chọn loại chống chói, chóa sâu |
| Đèn ray (ray nam châm 48V hoặc ray thường) | Điểm nhấn và một phần lớp nền; đổi bố cục dễ dàng | Đèn rọi phải hướng vào tường hoặc vật trưng bày, không hướng vào chỗ ngồi |
| Đèn ốp trần, đèn tấm | Trần thấp, phòng nhỏ | Chiếu đều nhưng phẳng, ít chiều sâu |
| Đèn thả, đèn chùm | Trần cao, phòng thông tầng | Cần đủ khoảng trống phía dưới |
| Đèn hắt (LED dây trong hốc trần) | Ánh sáng nền dịu, làm trần trông cao hơn | Cần hốc trần, nên chọn dây LED có CRI cao |
Chiều cao trần quyết định nhiều điều. QCVN 04 về nhà chung cư yêu cầu chiều cao thông thủy của phòng ở không nhỏ hơn 2,6 m, nên phần lớn phòng khách căn hộ có trần trong khoảng này. Một số kinh nghiệm từ nhà thiết kế Carolyn Anderson (JLC, 2017), vốn viết cho bếp nhưng áp dụng được cho phòng khách:
- Trần thấp, khoảng 2,1–2,3 m (7–7,5 ft): đèn ốp trần cho ánh sáng dễ chịu hơn downlight. Downlight chiếu thành chóp hẹp nên dễ tạo vùng sáng tối không đều khi trần thấp.
- Trần từ khoảng 3 m trở lên (10 ft), trần dốc hoặc thông tầng: đèn chùm, đèn thả giúp kéo ánh sáng xuống gần tầm người.
- Đáy đèn thả làm ánh sáng nền nên cách sàn ít nhất khoảng 2,13 m (7 ft) để không che tầm nhìn.
Với trần căn hộ khoảng 2,6–2,8 m, cách phối phổ biến và an toàn là: downlight chống chói hoặc đèn ray làm nền, thêm đèn hắt trần nếu có hốc, và một đèn cây cho góc đọc.
Tránh chói trên màn hình TV
DOE định nghĩa chói lóa là độ sáng gây ra phản ứng từ khó chịu đến không nhìn rõ. Ở phòng làm việc, DOE không khuyên dùng đèn chiếu trực tiếp vì gây chói trên màn hình. Thay vào đó nên dùng downlight có chóa trong hoặc đèn hắt gián tiếp. Nguyên tắc này áp dụng cho tường TV:
- Không đặt downlight ngay phía trước màn hình, ở vị trí mà ánh sáng phản chiếu từ mặt màn vào mắt người ngồi sofa. Hãy hình dung màn hình như một tấm gương.
- Đèn ray rọi tranh hoặc kệ cạnh TV phải chiếu vào tường, không chiếu chéo qua màn hình.
- Ưu tiên ánh sáng gián tiếp hoặc hắt tường quanh khu TV, có dimmer để giảm sáng khi xem phim.
- Màn hình bóng (glossy) phản chiếu mạnh hơn. Hãy kiểm tra bằng cách bật thử đèn và ngồi đúng chỗ xem.
Chỉ số chói UGR và cách kiểm tra nhấp nháy được giải thích trong bài Tuổi thọ LED, nhấp nháy và chói lóa.
Nhiệt độ màu và chỉ số hoàn màu
- Hướng dẫn của DOE dùng 3000K và CRI từ 80 trở lên làm mức cơ bản cho đèn trong nhà.
- Phòng khách có sofa vải, gỗ, tranh và da người thì nên dùng Ra ≥ 90, R9 > 0, như phân tích trong bài CRI, R9 và TM-30.
- Buổi tối, nhóm tác giả bài khuyến nghị trên PLOS Biology (Brown và cộng sự, 2022) cho rằng ánh sáng trắng ấm khoảng 2700–3000K, ở mức khoảng 30 lux, có thể giữ mức kích thích sinh học (melanopic EDI) dưới 10 lux trong 3 giờ trước khi ngủ. Đây là lý do nên có cảnh "buổi tối" dịu và ấm.
- Trong cùng một phòng, dùng cùng nhiệt độ màu và cùng lô hàng để tránh lệch màu. Xem bài Nhiệt độ màu và độ đồng màu.
Dimmer và chia mạch công tắc
Theo DOE, đèn LED hoàn toàn điều chỉnh độ sáng được nếu driver và dimmer tương thích với nhau. Hãy kiểm tra điều này trước khi mua. Nhà thiết kế Carolyn Anderson (JLC) coi dimmer là hạng mục "không nên cắt" khi bớt ngân sách, vì nó cho phép đổi cảnh sáng theo hoạt động và tiết kiệm điện khi không cần sáng tối đa.
Lời khuyên:
- Chia ít nhất 3 mạch: nền, điểm nhấn (đèn ray, hắt tường), góc đọc. Mạch nền đặt công tắc ngay cửa ra vào.
- Phòng khách có hai lối vào (cửa chính và lối từ bếp) thì nên dùng công tắc hai chiều cho mạch nền.
- Gom các dimmer vào cùng một mặt công tắc và xếp theo thứ tự quen tay: nền, rồi tác vụ, rồi điểm nhấn.
- Tham khảo đèn ray nam châm cho lớp điểm nhấn và công tắc, ổ cắm cho phần điều khiển.
Danh sách kiểm tra
- Đo chiều cao trần thực tế và xác định vị trí sofa, TV, góc đọc trước khi bố trí đèn.
- Tính tổng lumen cho lớp nền (mục tiêu khoảng 100–200 lux) và để dư công suất có dimmer.
- Đánh dấu vùng "cấm downlight" phía trước màn hình TV.
- Chọn Ra ≥ 90, R9 > 0, nhiệt độ màu 2700–3000K cho buổi tối, đồng bộ một lô hàng.
- Chia mạch theo lớp, dùng công tắc hai chiều nếu có nhiều lối vào.
Nguồn tham khảo
- Strategy Guideline: High Performance Residential Lighting (J. Holton, IBACOS, 02/2012) — U.S. Department of Energy, Building America — energy.gov
- Kitchen Lighting Design (Carolyn Anderson, JLC, 10/2017) — Journal of Light Construction — jlconline.com
- Recommendations for daytime, evening, and nighttime indoor light exposure to best support physiology, sleep, and wakefulness in healthy adults (T. M. Brown và cộng sự, 2022) — PLOS Biology — doi.org/10.1371/journal.pbio.3001571
- EGEE 102, 8.3 How Much Lighting is Needed — Pennsylvania State University — psu.edu
- Standard values for office interiors (theo EN 12464-1) — DIAL GmbH (DIALux) — dial.de
- Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà chung cư (tóm tắt yêu cầu chiều cao thông thủy theo QCVN 04:2019/BXD; bản hiện hành là QCVN 04:2021/BXD) — Bộ Xây dựng — gvlawyers.com.vn
- Multiway switching — Wikipedia — wikipedia.org


































