Đèn LED được quảng cáo "bền 50.000 giờ", "không nhấp nháy", "chống chói". Các con số này có cơ sở. Nhưng chúng chỉ có ý nghĩa khi bạn biết đo cái gì, đo trong điều kiện nào. Bài này tổng hợp tài liệu của Bộ Năng lượng Mỹ (DOE), Hiệp hội Kỹ thuật Chiếu sáng Bắc Mỹ (IES) và tiêu chuẩn IEEE 1789, kèm những gì người mua ở Việt Nam có thể tự kiểm tra.

Đèn LED "hết tuổi thọ" nghĩa là gì?

Bóng sợi đốt hỏng là tắt hẳn. LED thì khác: theo DOE, chip LED hiếm khi tắt đột ngột, mà mờ dần theo thời gian. Vì vậy tuổi thọ LED thường được tính bằng độ duy trì quang thông (lumen maintenance), tức là sau bao nhiêu giờ thì đèn còn bao nhiêu phần trăm độ sáng ban đầu.

Ký hiệu Ý nghĩa
L70 Thời điểm độ sáng giảm còn 70% ban đầu. Đây là mốc phổ biến nhất
L80, L90 Mốc còn 80% hoặc 90%, khắt khe hơn, dùng cho nơi cần độ sáng ổn định
B50 50% số mẫu đã chạm mốc trên. "L70-B50" nghĩa là một nửa số đèn đã còn dưới 70% độ sáng

DOE lưu ý mốc L70 không phải lúc nào cũng phù hợp: tùy công trình, giảm 30% độ sáng có thể là quá nhiều hoặc chấp nhận được. Ngoài ra, lệch màu (đèn ngả xanh, ngả hồng theo thời gian) có khi còn khó chịu hơn giảm sáng, nhưng khó dự đoán hơn nên ít được nhắc tới.

LM-80 và TM-21: đo và ngoại suy

  • IES LM-80 là phương pháp đo sự suy giảm độ sáng và màu của chip/gói LED. Thời gian thử tối thiểu là 6.000 giờ (khoảng 8 tháng chạy liên tục).
  • IES TM-21 là phương pháp ngoại suy (dự đoán phần sau) từ số liệu LM-80. TM-21 bỏ qua 1.000 giờ đầu, lấy 5.000 giờ cuối của dữ liệu (hoặc 50% cuối nếu thử trên 10.000 giờ), rồi khớp vào một đường cong hàm mũ.
  • Quy tắc 6 lần: con số được phép công bố không vượt quá 6 lần thời gian đã thử. Thử 6.000 giờ thì công bố tối đa 36.000 giờ; thử 10.000 giờ thì tối đa 60.000 giờ. Vì vậy báo cáo thường ghi dạng "L70(6k) > 36.000 giờ", dù phép tính có thể cho ra con số lớn hơn nhiều.

Theo hướng dẫn của DOE, muốn công bố L70 = 50.000 giờ, độ sáng sau 6.000 giờ thử phải còn ít nhất 95,8%. Với mức 35.000 giờ, ngưỡng là 94,1%.

Vì sao "50.000 giờ" có thể gây hiểu nhầm?

  1. Đó là số của chip, không phải của cả đèn. LM-80 và TM-21 đo gói LED. Theo DOE, tuổi thọ của cả bộ đèn không thể dài hơn tuổi thọ của bất kỳ linh kiện nào bên trong khi lắp thực tế.
  2. Chỉ đúng ở nhiệt độ đã thử. DOE chỉ cho phép dùng số liệu LM-80 của chip cho cả đèn khi chip trong đèn chạy không nóng hơn và không quá dòng so với lúc thử. Một ví dụ trong tài liệu DOE: hai LED giống nhau, chỉ nóng hơn 11°C ở mối nối, tuổi thọ L70 ước tính giảm từ khoảng 37.000 giờ xuống khoảng 16.000 giờ (giảm 57%).
  3. Driver thường hỏng trước. Driver (bộ nguồn) có tụ hóa bên trong, tuổi thọ phụ thuộc mạnh vào nhiệt độ. DOE gọi driver là "mắt xích yếu" ở nhiều sản phẩm hiện nay, nhất là bóng đèn nhỏ gọn bị ép giá và ép kích thước.
  4. Đừng nhầm MTBF với tuổi thọ. MTBF (thời gian trung bình giữa hai lần hỏng) là chỉ số về tỷ lệ hỏng ngẫu nhiên. DOE nhấn mạnh so trực tiếp MTBF với tuổi thọ là vô nghĩa.

DOE cũng gợi ý một cách so sánh dễ hiểu hơn: ghi độ sáng còn lại tại một mốc cố định, ví dụ sau 25.000 giờ.

Bóng đèn LED 14 W được tháo rời: vỏ tản nhiệt nhôm, bo mạch nguồn và đĩa LED Một bóng LED tháo rời: khối tản nhiệt có cánh, bo mạch driver nhỏ (có tụ điện) và đĩa gắn chip LED. Tuổi thọ của cả bóng phụ thuộc vào tất cả các phần này. Ảnh: Dmitry G, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Nhấp nháy (flicker)

LED gần như không có "quán tính": dòng điện dao động bao nhiêu thì ánh sáng dao động bấy nhiêu. Theo DOE, nguyên nhân chính nằm ở driver và bộ dimmer (chiết áp), đặc biệt khi điều chỉnh độ sáng bằng cách bật/tắt nhanh (PWM).

Có ba kiểu hiện tượng:

  • Nhấp nháy trực tiếp: mắt thấy được, thường ở khoảng 3–80 Hz.
  • Hiệu ứng hoạt nghiệm (stroboscopic): vật chuyển động trông như bị "giật hình", đáng chú ý ở khoảng 80–1.000 Hz.
  • Hiệu ứng vệt ảo (phantom array): thấy chuỗi chấm sáng khi đảo mắt, đáng lo nhất từ khoảng 500 Hz trở lên.

Phần trăm nhấp nháy (percent flicker) = 100 × (Max − Min) / (Max + Min), với Max và Min là độ sáng cao nhất, thấp nhất trong một chu kỳ.

Tiêu chuẩn IEEE 1789-2015 khuyến nghị:

Tần số nhấp nháy Mức rủi ro thấp Mức không gây ảnh hưởng
Dưới 90 Hz ≤ tần số × 0,025 ≤ tần số × 0,01
90–1.250 Hz ≤ tần số × 0,08 ≤ tần số × 0,0333 (đến 3.000 Hz)
Trên 1.250 Hz Không giới hạn Không giới hạn khi trên 3.000 Hz

Ví dụ: đèn nhấp nháy ở 100 Hz thì mức rủi ro thấp là không quá 8%, mức không gây ảnh hưởng là không quá khoảng 3,3%. Nhấp nháy có thể gây mỏi mắt, nhức đầu, giảm hiệu quả làm việc. Trẻ em và người hay đau nửa đầu nhạy cảm hơn. Lưu ý: IEEE hiện xếp tiêu chuẩn này vào trạng thái "không còn hoạt động" (inactive-reserved), nhưng các mức khuyến nghị vẫn được giới kỹ thuật tham khảo rộng rãi. DOE cũng nhấn mạnh không có một chỉ số duy nhất đánh giá được nhấp nháy ở mọi tần số.

Thử bằng camera điện thoại

Camera điện thoại có thể giúp phát hiện nhấp nháy, vì cảm biến của nó quét từng dòng ảnh. Mở camera (tốt nhất chế độ quay chậm hoặc chụp chuyên nghiệp), chĩa vào đèn hoặc mặt giấy trắng được đèn chiếu: nếu thấy sọc sáng tối chạy ngang thì đèn có dao động đáng kể. Thử thêm ở mức dimmer thấp nhất, vì nhấp nháy hay lộ rõ khi giảm sáng.

Đây chỉ là phép sàng lọc. Báo cáo năm 2018 của PNNL (phòng thí nghiệm quốc gia thuộc DOE) so sánh tám máy đo nhấp nháy cầm tay: ứng dụng đo bằng camera điện thoại kém chính xác hơn máy đo chuyên dụng, nhưng hữu ích để nhận ra có vấn đề rồi đo lại bằng thiết bị tốt hơn. Không thấy sọc chưa chắc là đèn đạt chuẩn.

Đèn LED giảm sáng chụp bằng điện thoại, ảnh hiện các sọc sáng tối do nhấp nháy Bóng LED chỉnh xuống mức sáng thấp nhất: cảm biến camera điện thoại quét từng dòng nên ghi lại các dải sáng tối, dấu hiệu ánh sáng đang dao động. Ảnh: Ragesoss, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Chói lóa và chỉ số UGR

UGR (Unified Glare Rating, chỉ số chói lóa thống nhất) do Ủy ban Chiếu sáng Quốc tế (CIE) đưa ra trong ấn phẩm CIE 117 năm 1995. UGR đánh giá mức khó chịu do chói từ đèn, có tính đến vị trí người nhìn và hướng nhìn. Trong thực tế, thang đo chạy khoảng 13–28. Số càng cao càng chói, và chênh khoảng 3 đơn vị mới là khác biệt đáng kể.

Theo bảng giá trị của tiêu chuẩn châu Âu EN 12464-1 (do DIAL tổng hợp):

Không gian UGR tối đa
Vẽ kỹ thuật 16
Viết, đánh máy, đọc, làm việc máy tính 19
Quầy lễ tân 22
Kho lưu trữ hồ sơ 25

UGR là chỉ số của cả hệ chiếu sáng trong một căn phòng, không chỉ của riêng bộ đèn. Hãng thường ghi "UGR < 19" theo điều kiện tính chuẩn. Với đèn có mặt phát sáng không đều (nhiều điểm LED rất sáng), CIE lưu ý UGR có xu hướng đánh giá thấp mức khó chịu thực tế.

Lời khuyên: ở phòng làm việc, phòng học, nên chọn đèn có chóa sâu, lưới chống chói hoặc tấm khuếch tán. Đèn rọi nên có góc khuất sâu để không nhìn thẳng thấy chip. Tham khảo nhóm đèn ray nam châm có các đầu rọi chống chói.

Danh sách kiểm tra khi mua đèn LED

  • Tuổi thọ: hỏi con số là L70, L80 hay L90, và B bao nhiêu. Hỏi có báo cáo LM-80 của chip, và thời gian thử là bao lâu. Con số lớn hơn 6 lần thời gian thử là không theo TM-21.
  • Nhiệt: đèn phải có tản nhiệt kim loại đủ lớn. Không lắp đèn kín trong hộc trần bí nếu nhà sản xuất không cho phép.
  • Driver: hỏi thời gian bảo hành của cả bộ đèn, không chỉ của chip. Hỏi driver có phải loại dòng ổn định ít nhấp nháy không.
  • Nhấp nháy: thử bằng camera điện thoại, nhất là ở mức dimmer thấp. Nếu có số liệu, so với khuyến nghị IEEE 1789.
  • Chói: phòng làm việc nên chọn đèn công bố UGR ≤ 19.
  • Màu: chọn CRI cao cho nơi cần thấy đúng màu, và mua cùng lô để màu đồng đều.

Nguồn tham khảo