Phòng tắm và ngoài trời là hai nơi đèn LED hỏng nhanh nhất, và cũng là hai nơi nguy hiểm nhất nếu chọn sai. Nước lọt vào đèn có thể gây chập điện, rò điện. Không khí nóng ẩm, mưa tạt và hơi muối ở vùng ven biển Việt Nam thì ăn mòn vỏ đèn, ốc vít chỉ sau vài mùa mưa. Bài này tổng hợp tiêu chuẩn IEC 60529, hướng dẫn của Viện Kỹ thuật và Công nghệ Anh (IET), ASTA BEAB, cùng tài liệu kỹ thuật của RS Components, Palazzoli, Ansell Lighting và ams OSRAM.

Mã IP: hai chữ số nói gì

IP (Ingress Protection, cấp bảo vệ chống xâm nhập) theo tiêu chuẩn IEC 60529 gồm hai chữ số. Chữ số đầu cho biết khả năng chống vật rắn và bụi. Chữ số sau cho biết khả năng chống nước. Chữ X nghĩa là chữ số đó không được thử. Ví dụ, IPX4 chỉ cho biết khả năng chống nước.

Chữ số đầu (vật rắn, bụi), theo RS Components:

Số Ý nghĩa
2 Chống vật lớn hơn 12 mm, ví dụ ngón tay
4 Chống vật lớn hơn 1 mm: dây nhỏ, đinh vít, côn trùng nhỏ
5 Chống bụi một phần: bụi lọt vào không làm hỏng thiết bị
6 Kín bụi hoàn toàn

Chữ số sau (nước):

Số Phép thử Ví dụ vị trí
4 Nước bắn tóe từ mọi hướng Phòng tắm vùng 1, 2; tường dưới mái hiên
5 Tia nước áp lực thấp, vòi phun 6,3 mm, từ mọi hướng Nơi xịt nước vệ sinh, tường hứng mưa tạt
6 Tia nước mạnh, vòi phun 12,5 mm Sân thượng trống, gần hồ bơi
7 Ngâm tạm thời ở độ sâu 15 cm đến 1 m, tối đa 30 phút Đèn âm sàn sân vườn có thể bị ngập
8 Ngâm lâu hơn, sâu hơn, theo điều kiện nhà sản xuất công bố Đèn dưới nước, đài phun

Một điểm dễ nhầm: các mức chống nước không cộng dồn khi vượt quá IPX6. Đèn IPX7 (chịu ngâm) chưa chắc đã qua phép thử tia nước của IPX5 hoặc IPX6. Đèn đạt cả hai thường ghi kép, ví dụ "IP65/IP67". Đèn âm sàn ngoài trời vừa hứng mưa vừa có thể bị ngập, nên tìm loại ghi đủ cả hai.

Phòng tắm: ba vùng an toàn

Quy chuẩn điện của Anh BS 7671 có phần 701 dành riêng cho phòng có bồn tắm hoặc vòi sen. Phần này tương ứng với tiêu chuẩn quốc tế IEC 60364-7-701. Cách chia vùng dưới đây là khung tham chiếu tốt khi chọn đèn cho phòng tắm.

Vùng Phạm vi Yêu cầu với thiết bị điện
Vùng 0 Bên trong bồn tắm hoặc khay vòi sen Tối thiểu IPX7. Đèn ở đây chỉ được dùng SELV 12V
Vùng 1 Phía trên vùng 0, cao tới 2,25 m tính từ sàn hoàn thiện (hoặc tới vòi sen cố định cao nhất nếu vòi cao hơn). Vòi sen không có khay thì vùng này rộng 1,2 m tính từ tâm vòi Tối thiểu IPX4. Nếu có xịt nước vệ sinh thì IPX5
Vùng 2 Dải rộng 0,6 m bao quanh vùng 1 Tối thiểu IPX4, hoặc IPX5 nếu có xịt nước
Ngoài các vùng Phần còn lại của phòng Không bắt buộc thêm cấp IP, nhưng vẫn phải phù hợp môi trường ẩm

Phạm vi và cấp IP theo bài của IET (Wiring Matters). Yêu cầu vùng 0 theo ASTA BEAB.

Một số quy định đi kèm, theo IET:

  • Mọi mạch cấp điện cho phòng tắm hoặc đi qua vùng 1, 2, kể cả mạch đèn, phải có thiết bị chống dòng rò 30 mA (RCD). Cách chọn RCD/RCBO đã có ở bài An toàn điện trong nhà.
  • Ổ cắm 230V chỉ được đặt cách mép vùng 1 từ 3 m trở lên theo phương ngang.
  • Công tắc nên đặt ngoài các vùng. Chọn ổ cắm, công tắc chống nước xem bài Chọn công tắc và ổ cắm.

SELV (Safety Extra-Low Voltage, điện áp cực thấp an toàn) là hệ điện áp đủ thấp và được cách ly với điện lưới, nên dù chạm vào cũng không gây nguy hiểm. Theo ASTA BEAB, thiết bị SELV dùng được ở mọi vùng nếu bộ biến áp đặt bên ngoài các vùng. Đừng đặt bộ nguồn của đèn LED dây hay đèn âm trần ngay trên khu tắm.

Lời khuyên cho phòng tắm Việt Nam:

  • Phòng tắm kiểu "ướt toàn bộ", không có vách kính hay khay, thường bị xịt nước khắp nơi. Hãy chọn đèn trần tối thiểu IPX4, tốt hơn là IP65 ở khu vòi sen.
  • Đèn soi gương đặt cạnh lavabo, nếu nằm trong vùng 2, cũng cần IPX4.
  • Đèn LED dây trong hốc gương hoặc hốc tường gần vòi sen: dùng loại bọc silicone IP67 và nguồn SELV đặt ngoài phòng.

Đèn sân vườn và ngoài trời

Đèn trụ thấp chiếu sáng lối đi trong khu vườn nhiệt đới Đèn trụ thấp ven lối đi: đèn nằm trong tầm tay và tầm chân nên cần vừa chống nước vừa chống va đập. Ảnh: Sandhiya Rangasami, CC BY 4.0, Wikimedia Commons.

Vị trí Gợi ý cấp IP Lý do
Tường dưới mái hiên sâu IP44 trở lên Chỉ bị nước bắn
Tường hứng mưa tạt, cổng, hàng rào IP65 trở lên Kín bụi, chịu tia nước
Đèn cắm cỏ, đèn trụ thấp IP65 trở lên Bị tưới nước, bụi đất
Đèn âm sàn, âm bậc thềm IP67, tốt nhất ghi kép IP65/IP67 Có thể bị ngập khi mưa lớn
Đèn dưới nước IP68 Ngâm liên tục

Ý nghĩa các mức theo bảng IEC 60529 ở trên. Cột "gợi ý" là cách áp dụng các mức đó vào từng vị trí.

Lời khuyên:

  • Đèn âm sàn phải có lớp đá dăm hoặc rãnh thoát nước bên dưới. Đèn IP67 chỉ chịu ngâm tạm thời, không phải ngâm cả mùa mưa.
  • Ở sân vườn có trẻ em, nên ưu tiên hệ điện áp thấp SELV. Khi đó bộ nguồn đặt trong nhà hoặc trong hộp kín, ra vườn chỉ có điện áp cực thấp.
  • Mạch đèn ngoài trời phải có chống dòng rò 30 mA, giống như mạch phòng tắm.

Chỉ số IK: chống va đập

Mã IP không nói gì về độ bền khi bị va đập. Phần này do chỉ số IK theo tiêu chuẩn IEC 62262 đảm nhận. IK cho biết năng lượng va đập mà vỏ đèn chịu được, tính bằng joule (J). Theo bảng của Palazzoli:

Mã IK Năng lượng va đập
IK06 1 J
IK07 2 J
IK08 5 J
IK09 10 J
IK10 20 J
IK11 50 J

Lời khuyên: đèn trụ thấp, đèn tường ở độ cao tầm tay, đèn ở sân chơi, bãi đỗ xe hay cầu thang chung cư nên chọn loại có công bố chỉ số IK, và ưu tiên mã IK cao hơn khi so hai đèn tương đương. Đèn trên trần cao, ngoài tầm với thì không cần quá khắt khe.

Nóng ẩm và hơi muối: chống ăn mòn

Mã IP chỉ cho biết nước có lọt vào hay không, không cho biết vỏ đèn có bị gỉ hay không. Theo Ansell Lighting, muối biển theo gió đi sâu vào đất liền. Tốc độ ăn mòn chỉ giảm dần ở khoảng 30–50 dặm (khoảng 48–80 km) từ bờ biển, tùy địa hình, hướng gió và độ cao sóng. Dòng đèn chuyên cho vùng biển của hãng nhắm tới các công trình trong vòng 3 km tính từ bờ biển. Nếu nhà bạn ở Vũng Tàu, Nha Trang, Đà Nẵng, Hạ Long hay các đô thị ven biển khác, hãy hỏi kỹ những điểm sau:

  • Phép thử phun sương muối: Ansell thử theo ISO 9227 (dung dịch muối 5% NaCl ở 35°C). Đèn vùng biển của hãng chịu được hơn 3.000 giờ thử. Hãy hỏi người bán số giờ thử của đèn bạn định mua.
  • Vỏ nhôm đúc phải được xử lý bề mặt trước khi sơn tĩnh điện. Ansell dùng phương pháp điện di rồi mới sơn tĩnh điện.
  • Ốc vít inox, giá đỡ bằng inox 316. Một con vít sắt mạ kẽm có thể làm hỏng cả bộ đèn đắt tiền.
  • Tấm tán quang bằng kính cường lực không bị ố vàng. Với nhà ở, Ansell cũng gợi ý đèn vỏ và tấm tán quang bằng polycarbonate.
  • LED dây ngoài trời: dải LINEARlight Flex Diffuse 400 của OSRAM đạt IP67, được công bố chịu tia UV và sương muối.

Ngay cả khi ở xa biển, độ ẩm cao vẫn gây đọng sương bên trong đèn khi đèn bật và tắt nhiều lần trong ngày. OSRAM lưu ý dải LED và mạch điện cần được bảo vệ khỏi hơi ẩm và nước ngưng tụ, và hư hại do ăn mòn không được bảo hành. Hãy siết đủ chặt các ron cao su, bịt kín đầu ống luồn dây, và không khoan thêm lỗ trên vỏ đèn.

Danh sách kiểm tra nhanh

  1. Xác định vùng lắp: phòng tắm vùng 0, 1, 2, hay dưới mái hiên, hứng mưa, âm sàn.
  2. Đọc đủ hai chữ số IP. Vị trí vừa bị phun nước vừa bị ngập thì cần đèn ghi kép, ví dụ IP65/IP67.
  3. Phòng tắm: đèn trong vùng 1, 2 tối thiểu IPX4. Trong bồn hoặc khay sen chỉ dùng SELV 12V, IPX7, nguồn đặt ngoài các vùng.
  4. Mạch phòng tắm và ngoài trời có RCD 30 mA.
  5. Đèn trong tầm tay ngoài trời: hỏi chỉ số IK.
  6. Nhà gần biển: hỏi giờ thử sương muối, vật liệu ốc vít, lớp sơn.
  7. LED dây ngoài trời hoặc phòng tắm: dùng loại bọc silicone IP67. Với tủ bếp gần chậu rửa, tham khảo đèn LED tủ bếp.

Nguồn tham khảo

  • IP Ratings Explained — RS Components — uk.rs-online.com
  • IP Code (tổng hợp IEC 60529) — Wikipedia — en.wikipedia.org/wiki/IP_code
  • Section 701: Locations containing a bath or shower (G. Cronshaw, Wiring Matters, 2014) — The IET, đăng lại trên Voltimum — voltimum.co.uk
  • Electrical products & bathroom safety — ASTA BEAB, đăng trên Voltimum — voltimum.co.uk
  • Impact resistance testing: the IK code (IEC/EN 62262) — Palazzoli — palazzoli.com
  • Lighting the Coastline — Ansell Lighting — ansell-lighting.com
  • LINEARlight FLEX Diffuse 400 – Technical Datasheet (11/2016) — OSRAM (nay là ams OSRAM) — docs.rs-online.com