Phần lớn sự cố điện trong nhà không đến từ công tắc hay bóng đèn, mà từ tủ điện, dây dẫn và tiếp địa, những thứ nằm khuất sau tường. Bài này tổng hợp tài liệu kỹ thuật của ABB, Schneider Electric, Nexans, Legrand, Viện Kỹ thuật và Công nghệ Anh (IET) và Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA) để giúp chủ nhà hiểu tủ điện của mình và biết khi nào phải gọi thợ.
Lưu ý an toàn: Mọi việc lắp, thay thiết bị trong tủ điện, đi dây và làm tiếp địa phải do thợ điện có chuyên môn thực hiện. Chủ nhà chỉ nên tự làm những việc như bấm nút thử T và bật lại cầu dao.
MCB, RCCB, RCBO: mỗi loại bảo vệ cái gì
| Thiết bị | Tên tiếng Việt thường gọi | Bảo vệ chống | Không bảo vệ |
|---|---|---|---|
| MCB | Aptomat, CB tép | Quá tải, ngắn mạch (bảo vệ dây và thiết bị) | Dòng rò qua người |
| RCCB (một loại RCD) | Cầu dao chống giật, chống dòng rò | Dòng rò xuống đất, kể cả qua cơ thể người | Quá tải, ngắn mạch |
| RCBO | Aptomat chống giật | Cả hai: dòng rò và quá tải, ngắn mạch | – |
Theo hướng dẫn kỹ thuật RCD của ABB, RCCB luôn phải đi kèm một thiết bị bảo vệ ngắn mạch phù hợp như MCB. RCBO tương đương RCCB cộng MCB trong một thiết bị. ABB cho rằng cách dùng tốt nhất là mỗi mạch một RCBO: khi một mạch bị rò điện, chỉ mạch đó bị ngắt, các mạch khác vẫn hoạt động.
Một cầu dao chống dòng rò (RCCB) hai cực với nút thử T. Hãy đọc dòng IΔn: chiếc này ghi IΔn 0,1 A, tức 100 mA, nên không phải loại 30 mA dùng để bảo vệ người. Ảnh: Jimbob82, Public domain, Wikimedia Commons.
Thiết bị chống dòng rò hoạt động thế nào
Bên trong RCD có một lõi từ hình xuyến, dây pha và dây trung tính cùng đi qua lõi này. Bình thường, dòng điện đi ra và dòng quay về bằng nhau, tổng bằng 0. Khi có điện rò xuống đất, ví dụ qua vỏ máy bị chạm điện hoặc qua người, hai dòng chênh nhau. Lõi từ phát hiện phần chênh lệch đó và cắt mạch (ABB).
Trên thiết bị có hai thông số cần đọc:
- In: dòng định mức, ví dụ 25 A, 40 A, 63 A.
- IΔn: độ nhạy dòng rò, ví dụ 30 mA (0,03 A), 100 mA, 300 mA.
Vì sao là 30 mA
ABB dẫn tiêu chuẩn IEC 60479-1 về tác động của dòng điện lên cơ thể người: dòng điện trên 30 mA đi từ tay xuống chân có khả năng gây tử vong nếu không được cắt trong thời gian ngắn. Nguy hiểm nhất là rung thất, khi tim co bóp hỗn loạn và có thể không tự hồi phục.
Vì vậy, tiêu chuẩn IEC 60364-4-41 (bộ TCVN 7447 của Việt Nam được xây dựng theo bộ IEC 60364) yêu cầu bảo vệ bổ sung bằng RCD có IΔn không quá 30 mA. Theo hướng dẫn lắp đặt điện của Schneider Electric và cách IET trích quy chuẩn Anh BS 7671 (xây dựng trên IEC 60364), yêu cầu này áp dụng cho các mạch ổ cắm có dòng định mức đến 32 A mà người thường có thể sử dụng.
Thời gian cắt tối đa của RCD loại thông dụng, theo bảng ABB tổng hợp từ IEC 61008 và IEC 61009:
| Dòng rò so với IΔn | Thời gian cắt tối đa |
|---|---|
| Bằng IΔn | 0,3 giây |
| Gấp 2 lần IΔn | 0,15 giây |
| Gấp 5 lần IΔn | 0,04 giây |
Chọn đúng loại RCD: ABB phân loại AC (chỉ phát hiện dòng xoay chiều), A (thêm dòng một chiều dạng xung), F (cho thiết bị có biến tần một pha) và B (thêm dòng một chiều phẳng). Legrand tóm tắt chuẩn Pháp NF C 15-100: mỗi nhà có ít nhất 2 thiết bị chống dòng rò 30 mA, trong đó ít nhất 1 thiết bị loại A, và mỗi thiết bị bảo vệ tối đa 8 mạch. Nhà có máy giặt, bếp từ, điều hòa inverter nên hỏi thợ về loại A hoặc F.
Thử nút T: việc chủ nhà nên tự làm
ABB và tổ chức Electrical Safety First (Anh) cùng hướng dẫn:
- Tìm thiết bị có nút T hoặc Test trong tủ điện.
- Bấm nút. Cầu dao phải nhảy ngay và cắt điện khu vực nó bảo vệ.
- Trong lúc cầu dao tắt, đi kiểm tra xem ổ cắm và đèn nào mất điện. Đó là phần nhà đang được bảo vệ.
- Gạt cầu dao lên lại.
- Nếu bấm mà không nhảy, hoặc không gạt lên lại được, hãy gọi thợ điện.
Nên thử định kỳ. ABB chỉ ghi "định kỳ", còn theo Cục An toàn Lao động Mỹ (OSHA), hướng dẫn đi kèm các thiết bị chống dòng rò thường khuyên thử hằng tháng. Hãy làm theo hướng dẫn của hãng. Lưu ý: nút T chỉ kiểm tra cơ cấu cắt của thiết bị, không thay cho việc thợ đo kiểm bằng máy chuyên dụng.
Tiếp địa: điều kiện để chống giật làm việc đúng
Nếu nhà bạn có cọc tiếp địa riêng, vỏ thiết bị nối về cọc này và tách khỏi dây trung tính của lưới điện, thì kiểu nối đất đó gọi là hệ TT. ABB nêu rõ: trong hệ TT, điện trở đất làm cho aptomat thường có thể không ngắt khi chạm vỏ, nên RCD là bắt buộc. Thợ tính điện trở cọc đất sao cho tích của điện trở đất và IΔn không vượt quá 50 V.
Lời khuyên:
- Không tự ý nối dây tiếp địa vào dây trung tính hay vào ống nước.
- Ổ cắm ba chấu chỉ an toàn khi chân tiếp địa thật sự được nối về cọc đất. Hãy nhờ thợ đo kiểm.
Chọn tiết diện dây theo tải
Cỡ dây phải khớp với aptomat bảo vệ. Nếu dây nhỏ mà aptomat lớn, dây sẽ nóng trước khi aptomat kịp ngắt. Bảng tra của hãng cáp Nexans theo chuẩn Pháp NF C 15-100 (xây dựng trên nền IEC 60364) cho dây đồng như sau:
| Tiết diện dây đồng | Aptomat tối đa | Ví dụ mạch |
|---|---|---|
| 1,5 mm² | 16 A | Chiếu sáng |
| 2,5 mm² | 20 A | Ổ cắm thông thường; máy giặt, lò nướng, máy rửa bát (mỗi máy một mạch); bình nóng lạnh có bình chứa |
| 4 mm² | 25 A | Mạch tải lớn hơn |
| 6 mm² | 32 A | Bếp điện, bếp từ |
Lý do dây to an toàn hơn: theo thông số của Cadivi, dây CV 1,5 mm² có điện trở tối đa 12,1 Ω/km, còn dây 2,5 mm² là 7,41 Ω/km. Điện trở thấp hơn thì dây ít nóng hơn khi tải cùng một dòng điện.
Quan trọng: Đây là bảng tham khảo của chuẩn Pháp. Khả năng chịu dòng thực tế còn phụ thuộc cách đi dây (âm tường, trong ống, số dây chung ống), nhiệt độ môi trường và chiều dài tuyến (IEC 60364-5-52). Bình nóng lạnh trực tiếp (không bình chứa) và điều hòa có công suất khác nhau, nên thợ phải tính theo công suất ghi trên tem máy và hướng dẫn lắp đặt của nhà sản xuất.
Tách mạch riêng cho thiết bị công suất lớn
Theo Legrand và Nexans, chuẩn Pháp yêu cầu mỗi thiết bị lớn một mạch riêng: máy giặt, máy rửa bát, lò nướng, bình nóng lạnh, bếp, và ổ cắm bếp có mạch riêng. Ở nhà Việt, nên áp dụng nguyên tắc tương tự cho:
- Bình nóng lạnh (nhất là trong phòng tắm),
- Mỗi điều hòa,
- Bếp từ, lò nướng,
- Máy giặt,
- Ổ cắm khu bếp.
Tách mạch giúp tránh quá tải, và khi một thiết bị rò điện thì chỉ mạch đó bị ngắt.
Dấu hiệu phải gọi thợ ngay
NFPA khuyên gọi thợ điện có chuyên môn khi gặp một trong các dấu hiệu sau:
- Cầu chì đứt hoặc aptomat nhảy thường xuyên.
- Có cảm giác tê, rần rần khi chạm vào thiết bị điện.
- Ổ cắm trên tường đổi màu hoặc ấm nóng.
- Có mùi khét hoặc mùi nhựa cháy từ thiết bị.
- Đèn chập chờn hoặc tự tối đi.
- Tia lửa ở ổ cắm.
Thêm từ các phần trên: RCD bấm T không nhảy, hoặc RCD nhảy liên tục mà không rõ lý do.
Việc nào phải để thợ làm
| Chủ nhà tự làm được | Phải gọi thợ điện có chuyên môn |
|---|---|
| Bấm nút T, bật lại cầu dao | Thay hoặc thêm MCB, RCD, RCBO trong tủ điện |
| Rút phích, tắt thiết bị nghi bị lỗi | Đi dây mới, nâng cỡ dây, tách mạch |
| Ghi lại aptomat nào hay nhảy | Làm hoặc đo cọc tiếp địa |
| Chọn mua công tắc ổ cắm đúng loại | Đấu nối công tắc, ổ cắm, bình nóng lạnh, điều hòa |
Xem thêm cách chọn loại công tắc, ổ cắm và ổ có tiếp địa trong bài Chọn công tắc và ổ cắm cùng chuyên mục.
Nguồn tham khảo
- Technical guide: Protection against earth faults with Residual Current Devices (2CSC420004B0202) — ABB — library.e.abb.com
- Additional protection: High sensitivity RCDs (Electrical Installation Guide) — Schneider Electric — electrical-installation.org
- Mythbusters #8: Socket-outlets must be protected by a 30 mA RCD (Wiring Matters, 07/2022) — The IET — electrical.theiet.org
- RCDs explained — Electrical Safety First — electricalsafetyfirst.org.uk
- Tableau de section des conducteurs et calibres des protections (NF C 15-100) — Nexans — home.nexans.fr
- Les points clés de la norme NF C 15-100 — Legrand — legrand.com
- CV – 0,6/1 kV (thông số dây) — CADIVI — cadivi.vn
- Electrical Safety (tip sheet) — NFPA (bản lưu tại brownhealth.org) — brownhealth.org
- Standard Interpretation 1992-02-04 (kiểm tra thiết bị chống dòng rò) — U.S. OSHA — osha.gov


































