Hai cửa hàng cùng bán một mẫu hàng, cùng lắp số đèn như nhau, nhưng khách lại thích bước vào một cửa hàng hơn. Lý do thường không nằm ở chỗ "sáng hơn" mà ở cách phân bổ ánh sáng: chỗ nào sáng, chỗ nào tối hơn, mặt tường có được chiếu hay không, và đèn có rọi vào mắt khách hay không. Bài này tổng hợp hướng dẫn chiếu sáng bán lẻ của Leviton (dựa trên khuyến nghị của Hiệp hội Kỹ sư Chiếu sáng Bắc Mỹ, IESNA), nghiên cứu về tủ kính của Zumtobel Research, tài liệu chiếu sáng cửa hàng của Trilux và tiêu chuẩn châu Âu EN 12464-1, áp dụng cho cửa hàng nhỏ và showroom ở Việt Nam.

Mặt tiền một cửa hàng đồ vải với ray đèn rọi trên biển hiệu và tủ kính trưng bày Một mặt tiền cửa hàng: ray đèn rọi chiếu sáng biển hiệu, tủ kính hai bên bày hàng, bên trong các kệ tường được chiếu sáng để kéo ánh nhìn vào sâu. Ảnh: Arlo Barnes, CC0, Wikimedia Commons.

Bốn lớp ánh sáng trong cửa hàng

Hướng dẫn của Leviton chia ánh sáng bán lẻ thành bốn lớp. Phối hợp cả bốn lớp giúp không gian có chiều sâu và hấp dẫn hơn.

Lớp Vai trò Thiết bị thường dùng
Chiếu sáng chung (ánh sáng nền) Đủ sáng để đi lại, dọn dẹp, xếp hàng; tạo cảm giác dễ chịu Đèn âm trần có chóa, lá chắn hoặc tấm khuếch tán, bố trí chồng vùng sáng lên nhau
Chiếu sáng nhấn (đèn rọi điểm) Làm nổi bật hàng chủ lực, thể hiện hình khối, chất liệu và màu sắc Đèn rọi ray, đèn âm trần chỉnh hướng
Chiếu sáng công việc Quầy thu ngân, bàn gói hàng, bàn tư vấn Đèn thả, đèn bàn, đèn dưới kệ
Chiếu sáng trang trí Tạo phong cách, nhận diện thương hiệu Đèn thả trang trí, đèn hắt, đèn LED dây

Theo Leviton, mức gợi ý cho chiếu sáng chung là 30–50 footcandle (khoảng 320–540 lux). Tiêu chuẩn EN 12464-1 (theo trích dẫn của Trilux) quy định khu bán hàng 300 lux, chỉ số chói UGR không quá 22, chỉ số hoàn màu Ra 80. Khu thu ngân yêu cầu 500 lux và UGR không quá 19, vì nhân viên làm việc ở đó cả ngày.

Leviton cũng lưu ý: chỉ tăng độ sáng chung vừa tốn điện vừa không hiệu quả. Cửa hàng sáng chói khiến khách khó chịu và ít quay lại. Muốn hàng nổi bật, phải dùng tương phản.

Tỷ lệ tương phản giữa đèn nhấn và đèn nền

"Tỷ lệ tương phản" là độ rọi trên món hàng được nhấn chia cho độ rọi nền xung quanh. Các mốc dưới đây lấy từ hướng dẫn của Leviton:

Tỷ lệ Hiệu quả Dùng khi
2:1 Hầu như không nhận ra khác biệt Chưa đủ để gọi là "nhấn"
3:1 Tương phản vừa phải, dễ xem hàng và đọc nhãn Khu vực công việc so với chiếu sáng chung
3–5 lần Hàng trên kệ, tủ, giá treo nổi rõ hơn nền Kệ trưng bày, giá treo hàng
5:1 Hàng nổi bật rõ rệt, theo khuyến nghị của IESNA Hàng chủ lực. Hàng màu tối có thể cần tỷ lệ cao hơn
15:1 đến 30:1 Rất nổi bật, kịch tính Điểm trưng bày đặc biệt, tạo độ lấp lánh cho trang sức, pha lê

Lời khuyên:

  • Leviton chỉ ra một lỗi phổ biến: "nhấn mọi thứ tức là không nhấn gì cả". Hãy chọn vài điểm chủ lực thay vì rọi đều mọi kệ.
  • Rọi lệch hướng sẽ tạo bóng che chi tiết của hàng và gây chói khó chịu. Ngắm đèn vào đúng món hàng, kiểm tra từ vị trí khách đứng.

Ánh sáng trên mặt đứng: tường và kệ

Khách nhìn hàng chủ yếu trên mặt đứng: kệ tường, giá treo, tủ trưng bày. Theo Leviton, chiếu sáng mặt đứng (đèn hắt tường, đèn quét tường) giúp:

  • định hướng dễ hơn khi bước vào cửa hàng,
  • phân vùng các khu hàng,
  • làm không gian trông rộng và thoáng hơn, tạo cảm giác mời gọi.

Nghiên cứu của Zumtobel Research cũng đi đến kết luận tương tự: ánh sáng nền khuếch tán trên mặt ngang giúp khách thấy dễ chịu, còn ánh sáng nhấn trên mặt đứng giúp khách định hướng.

Với kệ và tủ, Leviton gợi ý dùng nguồn sáng nhỏ như LED dây đặt sát món hàng nhưng giấu khỏi tầm nhìn. Độ rọi trên hàng nên cao gấp 3–5 lần nền. Chiếu thêm vào một phần ba phía dưới của kệ giúp hàng ở tầng thấp, vốn hay bị bỏ qua, được chú ý hơn. Xem thêm đèn LED tủ và bài Đèn LED dây và đèn hắt trần.

Chỉ số hoàn màu theo loại hàng

Leviton khuyên dùng nguồn sáng có CRI 80–100 để hàng hiện đúng màu và tăng độ tin cậy của cửa hàng. Bộ Năng lượng Mỹ (DOE) xếp CRI từ 90 trở lên vào mức "xuất sắc", nên đây là mức nên chọn cho khu hàng cần màu chuẩn. Mức chi tiết theo từng không gian (R9, Rf, Rg) đã có trong bài Chỉ số hoàn màu CRI, R9 và TM-30. Dưới đây là cách áp dụng theo loại hàng:

Loại hàng Điều cần chú ý
Trang sức, đồng hồ Nguồn sáng điểm, chùm hẹp, tỷ lệ nhấn cao (15:1 trở lên) để kim loại và đá lấp lánh
Thực phẩm, bánh, trái cây CRI cao và R9 tốt để màu đỏ, cam trông tươi
Nội thất, gỗ, vải CRI cao. Theo Leviton, ánh sáng trắng ấm (dưới 3000K) làm nổi màu đỏ, cam, hợp với gỗ. Ánh sáng trung tính (3000–3500K) hiển thị các màu đều nhau
Khóa, tay nắm, phụ kiện kim loại Bề mặt bóng (chrome, inox, đồng bóng) phản chiếu nguồn sáng. Leviton khuyên dùng đèn chống chói tốt để tránh phản xạ khó chịu trên bề mặt bóng. Nên chiếu xiên vào bảng trưng bày, không chiếu thẳng từ phía khách

Leviton còn lưu ý: phòng thử đồ hoặc khu xem hàng nên dùng đèn cùng CRI và cùng nhiệt độ màu với khu bán hàng, để màu sắc nhìn thấy ở hai nơi giống nhau.

Hệ ray đèn: thay trưng bày không cần đi lại dây

Hai đèn rọi gắn trên ray trần, chiếu xuống bức tường màu đỏ Đèn rọi trên ray có thể trượt dọc ray và xoay hướng để chiếu đúng vào tranh hoặc hàng trên tường. Ảnh: Wtshymanski, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Theo Leviton, hệ ray đèn là lựa chọn lý tưởng cho khu trưng bày hay thay đổi, vì có thể thêm, bớt hoặc dời đèn mà không cần ngắt điện ray. Với cửa hàng nhỏ ở Việt Nam, nơi mặt hàng chủ lực đổi theo mùa hoặc theo đợt khuyến mãi, ưu điểm này rất đáng giá:

  • Đèn rọi chùm hẹp cho hàng chủ lực, đèn chùm rộng hoặc thanh đèn hắt tường cho kệ, lắp chung trên một ray.
  • Ray nam châm điện áp thấp 48V cho phép đổi module (đèn rọi, đèn thanh, đèn hắt) bằng cách hút vào ray. Cấu tạo và cách chọn xem ở bài Đèn ray nam châm và đèn tủ bếp, sản phẩm có tại mục đèn ray nam châm.
  • Chọn đèn rọi có góc chiếu phù hợp kích thước món hàng. Chùm quá rộng sẽ làm mất tương phản.

Kiểm soát chói cho khách

  • Đèn rọi đặt sao cho khách không nhìn thẳng vào chip LED khi đi lại hoặc đứng xem hàng. Ưu tiên đèn có chip lùi sâu, có tổ ong chống chói hoặc vành che.
  • Với tủ kính, tránh để nguồn sáng phản chiếu trên mặt kính ở tầm mắt khách.
  • Đèn quầy thu ngân cần đạt UGR không quá 19, mức nghiêm hơn khu bán hàng (UGR 22) theo EN 12464-1.

Tủ kính mặt tiền: ngày khác, đêm khác

Ban ngày, ánh nắng ngoài trời mạnh hơn đèn trong tủ kính rất nhiều, nên khó "thắng" được độ sáng bên ngoài. Mục tiêu là đủ sáng để hàng không bị "chìm" sau lớp kính phản chiếu: rọi tập trung vào món hàng chính và làm mái che hoặc bạt để giảm chói.

Nghiên cứu của Zumtobel Research và hướng dẫn của Leviton gợi ý cách chỉnh theo thời điểm:

Thời điểm Cách chiếu
Ban ngày Nhấn mạnh, tương phản cao bằng đèn rọi tập trung vào hàng. Ít cần chiếu nền
Ban đêm Chiếu nền rộng ở mức thấp hơn (mặt đứng sẽ thấy được từ xa) cộng thêm chút đèn nhấn để hàng không thành hình bóng đen

Theo Zumtobel, yếu tố quyết định không phải là độ sáng tối đa mà là tương phản giữa hàng và phông nền càng cao càng tốt. Muốn đổi cảnh ngày và đêm, cần chia mạch đèn hoặc dùng bộ điều khiển. Xem bài Dimmer và đèn thông minh.

Tiết kiệm điện

  • Theo Leviton, lớp chiếu sáng chung là chỗ dễ giảm điện nhất. Khi đã có đèn nhấn và đèn mặt đứng tốt, có thể hạ mức nền.
  • Chia mạch theo khu: tủ kính, kệ tường, khu kho, khu thu ngân, để tắt hoặc giảm từng phần theo giờ.
  • Đèn LED tỏa ít nhiệt hơn đèn truyền thống, nên khu thử đồ hay khu kín cũng mát hơn và giảm tải điều hòa (Leviton). Xem thêm bài Tiết kiệm điện chiếu sáng.

Ví dụ minh họa: cửa hàng khóa và phụ kiện nhỏ

Đây là phương án minh họa để thấy cách áp dụng các tỷ lệ ở trên. Phương án thật cần tính theo kích thước phòng, màu tường và thông số đèn cụ thể.

Giả sử một cửa hàng mặt phố dạng ống, một tủ kính mặt tiền, hai dãy kệ tường và một quầy thu ngân ở cuối.

Khu vực Mục tiêu Cách làm
Nền khu bán hàng Khoảng 300 lux, UGR không quá 22 Đèn âm trần chống chói bố trí đều
Kệ tường trưng bày khóa, tay nắm Độ rọi gấp 3–5 lần nền Ray nam châm chạy dọc hai tường, thanh đèn hắt và đèn rọi chùm vừa, chiếu xiên để giảm phản xạ trên bề mặt bóng
Bục hàng chủ lực (khóa điện tử mới) Khoảng 5:1 so với nền Hai đến ba đèn rọi chùm hẹp trên ray
Tủ kính phụ kiện cao cấp 15:1 nếu muốn lấp lánh LED dây giấu trong tủ, cộng đèn rọi chùm hẹp
Quầy thu ngân 500 lux, UGR không quá 19 Đèn thả hoặc đèn rọi riêng trên mặt quầy
Tủ kính mặt tiền Ban ngày rọi mạnh vào hàng; ban đêm thêm nền mặt đứng Mạch riêng, có hẹn giờ hoặc chỉnh độ sáng

Toàn bộ đèn dùng cùng nhiệt độ màu và cùng mức CRI để màu kim loại và gỗ đồng nhất giữa các khu.

Danh sách kiểm tra trước khi lắp

  • Đã xác định các điểm hàng chủ lực cần nhấn (không nhấn tất cả)
  • Có ánh sáng trên mặt đứng: kệ tường, giá treo, tường cuối
  • Đèn nhấn đạt khoảng 5:1 so với nền, điểm đặc biệt 15:1 trở lên
  • CRI từ 80 trở lên, khu hàng cần màu chuẩn dùng CRI 90 trở lên, đồng nhất nhiệt độ màu
  • Đứng ở vị trí khách, không nhìn thấy trực tiếp chip LED
  • Ray đèn đủ dài để dời đèn khi đổi trưng bày
  • Tủ kính và từng khu có mạch riêng để chỉnh theo ngày và đêm

Nguồn tham khảo

  • Retail Lighting Guide (dẫn các khuyến nghị của IESNA Lighting Handbook) — Leviton / ConTech Lighting — leviton.com
  • Shop window design – is it worth taking a look inside? (Zumtobel Research, 2013, Hochschule Coburg và FH Vorarlberg) — Zumtobel — zumtobel.com
  • Lighting of salerooms: lighting design — TRILUX — trilux.com
  • Lighting of salerooms: supermarkets (trích EN 12464-1 cho khu bán hàng và thu ngân) — TRILUX — trilux.com
  • LED Color Characteristics (Solid-State Lighting Fact Sheet, 2016) — U.S. Department of Energy — energy.gov