Đèn âm trần gần như có mặt trong mọi căn hộ và nhà phố có trần thạch cao. Lắp xong rồi mới thấy chói mắt, trần loang lổ chỗ sáng chỗ tối hay hàng đèn lệch khỏi tường thì sửa rất tốn công, vì phải khoét lại trần. Bài này tổng hợp hướng dẫn của Signify (Philips Hue), Kichler, ERCO, Lutron, Ansell Lighting và tạp chí IAEI để bạn chọn và bố trí đèn âm trần trước khi khoan trần.
Downlight cố định: bóng đèn nằm trong chóa phản quang, vành đèn che kín mép lỗ khoét trên trần. Ảnh: Snp at Japanese Wikipedia, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
Downlight và spotlight âm trần khác nhau thế nào
- Downlight chiếu thẳng xuống, chùm sáng thường rộng. Đèn dùng để làm ánh sáng nền cho cả phòng.
- Spotlight âm trần (đèn rọi âm trần) có chùm sáng hẹp hơn và thường xoay được góc (loại gimbal). Đèn dùng để làm ánh sáng điểm nhấn: rọi tranh, kệ, mảng tường đá.
Kichler mô tả loại xoay góc phù hợp để làm nổi kiến trúc, tranh và tường. Loại cố định phù hợp với lớp sáng nền. Một phòng khách thường cần cả hai: hàng downlight làm nền, vài spotlight để nhấn. Cách phối ba lớp sáng đã có ở bài Chọn đèn cho phòng khách.
Lỗ khoét và chiều sâu lắp đặt: đo trước khi mua
Mỗi mã đèn có hai con số lắp đặt cần đọc trên bảng thông số:
- Lỗ khoét (cut-out): đường kính lỗ phải cắt trên tấm thạch cao. Nếu khoét lớn hơn mức hãng ghi, vành đèn có thể không che kín lỗ. Nếu muốn thay đèn cũ mà không khoét lại trần, hãy đo lỗ hiện có rồi chọn đèn có lỗ khoét trùng con số đó.
- Chiều sâu lắp đặt: khoảng không cần có phía trên tấm trần, tính cả phần tản nhiệt và driver gắn liền. So con số này với khoảng trống thực tế trong trần. Chỗ nào có dầm, ống gió điều hòa hoặc ống nước chạy qua thì khoảng trống còn nhỏ hơn nữa.
Kichler lưu ý loại đèn âm trần truyền thống dùng bóng thay được cần nhiều chỗ trong trần hơn. Đèn LED âm trần nguyên khối thì cần ít chỗ hơn, ít bị vướng dầm hơn. Dù vậy, chóa càng sâu thì càng chống chói tốt. Vì thế trần càng thấp và mỏng thì càng khó chọn được đèn vừa nông vừa ít chói.
Lời khuyên: trước khi đặt hàng, mở một lỗ thăm trần hoặc hỏi thợ thạch cao về khoảng trống thực tế, nhất là ở hành lang, nơi trần thường hạ thấp để đi ống.
Góc chiếu: hẹp, trung bình, rộng
Góc chiếu là góc mà tại đó cường độ sáng giảm còn 50% (định nghĩa đầy đủ có trong bài Đèn ray nam châm 48V và đèn LED tủ bếp). Các nhãn "spot", "flood", "wide" không có ranh giới thống nhất giữa các hãng. Vì vậy hãy đọc con số độ trên bảng thông số, đừng dựa vào tên gọi.
| Kiểu chùm | Dùng cho | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hẹp | Rọi tranh, tượng, kệ trưng bày | Tạo vệt sáng rõ. Cần nhiều đèn nếu dùng làm sáng nền |
| Trung bình | Bàn ăn, đảo bếp, mặt bàn làm việc | Cân bằng giữa độ nhấn và độ đều |
| Rộng | Sáng nền phòng khách, phòng ngủ | Ánh sáng đều hơn, ít đèn hơn, nhưng dễ chói hơn nếu chóa nông |
Philips Hue và Kichler đều nhấn mạnh rằng các chùm sáng phải chồng lên nhau trên sàn. Nếu không, sàn sẽ có vùng tối xen giữa các vùng sáng. Chùm hẹp thì cần đặt đèn gần nhau hơn.
Khoảng cách giữa các đèn: quy tắc "chia đôi chiều cao trần"
Philips Hue (Signify) và Kichler cùng đưa ra một quy tắc khởi điểm cho lớp sáng nền: khoảng cách giữa hai đèn bằng chiều cao trần chia 2.
| Chiều cao trần | Khoảng cách giữa các đèn | Khoảng cách tới tường |
|---|---|---|
| 2,4 m (8 ft) | 1,2 m | 50–60 cm |
| 2,7 m (9 ft) | 1,35 m | 60 cm |
| 3 m (10 ft) | 1,5 m | 60–75 cm |
Số liệu theo bảng của Philips Hue.
Một vài điều chỉnh theo Kichler:
- Đặt đèn cách tường ít nhất khoảng 0,6 m (2 ft).
- Không để hai đèn cách nhau quá khoảng 1,8 m (6 ft), nếu không ánh sáng sẽ hụt.
- Trần cao hơn khoảng 3 m (10 ft) nên dùng đèn khoảng 1.000 lumen để ánh sáng xuống tới sàn.
- Sàn tối màu (gỗ sẫm, gạch đen, thảm tối) thì đặt đèn dày hơn hoặc chọn đèn sáng hơn.
Muốn rọi tranh hoặc hắt sáng tường, Philips Hue gợi ý đặt đèn cách tường khoảng 50–60 cm. Muốn chiếu mặt bàn bếp, đặt cách mặt cánh tủ bếp trên khoảng 30–45 cm. Quy tắc chia đôi chỉ để bắt đầu. Số đèn cần thiết theo lux và lumen của từng phòng được tính ở bài Lumen, lux và watt.
Chống chói: chóa sâu, góc che, lưới tổ ong và UGR
Chói từ đèn âm trần đến từ việc mắt nhìn thấy trực tiếp chip LED sáng gắt. Có ba cách hạn chế:
- Chóa sâu, nguồn sáng thụt vào trong. ERCO định nghĩa góc che (shielding angle) của downlight là góc giữa mặt phẳng ngang và đường thẳng nối mép đèn với mép nguồn sáng. Góc che càng lớn thì người đứng xa càng khó nhìn thấy chip, nên ít bị chói.
- Lưới tổ ong (honeycomb) hoặc ống chắn sáng: chặn tia sáng đi xiên, giúp giảm chói khi nhìn đèn từ một bên.
- Chọn đèn có công bố UGR. UGR là chỉ số chói lóa thống nhất. Theo ERCO, giá trị UGR theo phương pháp bảng được làm tròn: đèn tính ra không quá 19,4 thì được ghi UGR 19, mức thường dùng cho văn phòng. Cách đọc UGR đã có ở bài Tuổi thọ đèn LED, nhấp nháy và chói lóa.
Lời khuyên: ở phòng ngủ, đèn nằm ngay trên đầu giường sẽ chiếu thẳng vào mắt khi nằm. Hãy lùi đèn ra khỏi vị trí này, hoặc dùng loại chóa sâu có lưới tổ ong.
Cố định hay xoay góc
Đèn âm trần xoay góc (gimbal): phần lõi nghiêng được để rọi tranh hoặc tường. Ảnh: Stilfehler, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
- Cố định: gọn, rẻ, phù hợp lớp sáng nền.
- Xoay góc: hướng được chùm sáng, cần thiết khi hàng đèn không nằm đúng vị trí cần rọi hoặc khi cần rọi tường. Nhược điểm là khi nghiêng nhiều, chip lộ ra và dễ chói hơn.
Loại chống cháy và loại được phủ bông cách nhiệt
Đèn chống cháy (fire-rated). Trần thạch cao giữa hai tầng có thể là một lớp ngăn cháy. Khoét lỗ lắp đèn là làm thủng lớp đó. Theo Ansell Lighting:
- Tổ chức Electrical Safety First (Anh) khuyên dùng đèn âm trần chống cháy ở mọi trần có lắp đèn âm.
- Đèn chống cháy được thử theo thời gian chịu lửa của kết cấu trần: 30, 60 hoặc 90 phút. Mức yêu cầu phụ thuộc kết cấu và số tầng của tòa nhà.
- Hãy yêu cầu giấy chứng nhận thử nghiệm khớp với đúng loại trần, vì đèn chỉ đạt mức chống cháy trên kết cấu đã được thử.
Đèn được phủ bông cách nhiệt (IC-rated). Nhà có mái tôn hoặc trần áp mái thường được trải bông cách nhiệt. Theo tạp chí IAEI, quy chuẩn điện Mỹ (NEC) quy định:
- Đèn âm trần không có nhãn Type IC thì vật liệu cách nhiệt phải cách vỏ đèn ít nhất 76 mm (3 inch) và không được phủ lên trên. Các bộ phận âm trần phải cách vật liệu dễ cháy như gỗ ít nhất 12,7 mm (½ inch).
- Đèn Type IC được thử để cho phép tiếp xúc trực tiếp với bông cách nhiệt.
Lời khuyên: nếu thợ định trải bông cách nhiệt kín trần, hãy chọn đèn có ghi rõ loại được phép phủ cách nhiệt, hoặc chừa khoảng trống quanh đèn theo hướng dẫn của hãng.
Driver liền hay driver rời
Driver là bộ nguồn biến điện lưới thành dòng điện một chiều cho chip LED.
- Driver liền (gắn trên thân đèn): lắp nhanh, nhưng đèn cao hơn và khi driver hỏng thường phải thay cả đèn.
- Driver rời (đặt cạnh đèn trong trần): đèn mỏng hơn, thay driver dễ hơn. Lutron lưu ý nếu đặt driver quá xa đèn, dây một chiều dài có thể gây sụt áp, hao công suất hoặc nhiễu, khiến đèn sáng yếu hoặc không ổn định. Hãy giữ dây từ driver tới đèn ngắn như hãng hướng dẫn.
Nếu định lắp dimmer, phải chọn driver có ghi rõ kiểu dimming tương thích. Chi tiết ở bài Dimmer và đèn thông minh.
Danh sách kiểm tra trước khi khoét trần
- Đo khoảng trống trần và so với chiều sâu lắp đặt của đèn.
- Ghi đường kính lỗ khoét của đúng mã đèn, thống nhất một mã cho cả phòng.
- Vẽ sơ đồ: khoảng cách giữa các đèn khoảng chiều cao trần chia 2, cách tường khoảng 0,6 m.
- Tránh đặt đèn ngay trên gối, sofa và phía trước màn hình TV.
- Chọn đèn chóa sâu hoặc có lưới tổ ong cho phòng ngủ và phòng khách.
- Trần ngăn cháy giữa hai tầng thì dùng đèn chống cháy có chứng nhận. Trần phủ bông cách nhiệt thì dùng loại IC.
- Hỏi rõ driver liền hay rời, có dimming được không.
- Muốn rọi tranh, kệ trưng bày hoặc thay đổi vị trí sau này, cân nhắc đèn ray nam châm thay vì khoét thêm lỗ.
Nguồn tham khảo
- How far should recessed lights be from the wall? — Philips Hue (Signify) — philips-hue.com
- Downlight & Recessed Placement Tips — Kichler Lighting — kichler.com
- Shielding angle — ERCO GmbH — erco.com
- What is the UGR (Unified Glare Rating)? — ERCO GmbH — erco.com
- Fire Rated Downlights — Ansell Lighting — ansell-lighting.com
- Installation Clearance Requirements for Recessed Luminaires (07/2001) — IAEI Magazine — iaeimagazine.org
- Controlling LEDs (technical white paper, 05/2014) — Lutron Electronics — lutron.com
- Beam angle (tổng hợp định nghĩa IES và CIE) — Wikipedia — en.wikipedia.org/wiki/Beam_angle


































